Hasan rahimei
دانشگاه آزاد اسلامي واحدتاکستان
دانشكده علوم انسانی
رشته تاریخ و فلسفه آموزش و پرورش
پايان نامه جهت اخذ درجه كارشناسي ارشد (M. A)
گرایش: تعلیم و تربیت اسلامی
عنوان:
بررسی میزان بهره‌گیری از رسانه‌های آموزشی در فرایند یاددهی- یادگیری از نظر معلمان دینی مقطع راهنمایی شهر اداره آموزش و پرورش منطقه 5 تهران در سال تحصیلی 91-90
استاد راهنما:
دکتر محمد تقی مقدس جعفری
استاد مشاور:
دکتر حسن رحیمی
پژوهشگر:
کیاناز کاوه خیابانی
پاییز 1391
دانشگاه آزاد اسلامی واحد تاکستان
باسمه تعالی
از رساله خانم کیانار کاوه خیابانی در جلسه مورخ 15/7/91 با حضور امضاء کنندگان ذیل دفاع بعمل آمد و با نمره 17/75. و درجه بسیار خوب مورد تصویب قرار گرفت .
1- استاد راهنما دکتر محمد تقی مقدس جعفری امضاء
2- استاد مشاور دکتر حسن رحیمی امضاء
3- استاد داور دکتر محمد رضا کریمی پور- دکتر رضا شهبان نژاد امضاء
4- مدیرگروه آموزشی دکتر محمد تقی مقدس جعفری امضاء
5- نماینده معاونت پژوهشی ………………………………. امضاء

تعهد اصالت پایان نامه
اینجانب کیانار کاوه خیابانی دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته در رشته تاریخ و فلسفه آموزش و پرورش که در تاریخ 15/7/91 از پایان نامه خود تحت عنوان بررسی میزان بهره‌گیری از رسانه‌های آموزشی در فرایند یاددهی- یادگیری از نظر معلمان دینی مقطع راهنمایی شهر اداره آموزش و پرورش منطقه 5 تهران در سال تحصیلی 91-90 با کسب نمره75/17 و درجه بسیار خوب دفاع نموده ام بدین وسیله متعهد می شوم:
1- این پایان نامه/رساله حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و…) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
2- این پایان نامه/رساله قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی(هم سطح، پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
3- چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب،ثبت اختراع و… از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
4- چنانچه در هر مقطعی زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی:
تاریخ و امضاء:
تقدیم به:
پیشگاه مقدس خداوند متعال؛
که هرچه داریم از اوست
و
پدر و مادر مهربانم؛
دو حامی که وجودشان صفای آسمان بهار و مهرشان تابندگی آفتاب درخشان را دارد.
سپاسگذاري:
محقق، در اینجا فرصت را مغتنم شمرده و بر خود لازم می داند که مراتب تقدیر و تشکر را بعمل آورد:
از استاد راهنمای گرامی، جناب آقای دکتر مقدس جعفری، که با صبر و حوصله مضاعف، اوقات ارزشمند خویش را برای راهنمایی اینجانب اختصاص دادند. قطعا بدون راهنمایی های دلسوزانه ایشان انجام این مهم امکانپذیر نبود. اخلاق بزرگ منشانه ایشان همواره الگوی من در زندگی بوده و خواهد بود.
از استاد مشاور گرامی، دکتر حسن رحیمی که در فرایند تحقیق با رهنمودهای خردمندانه و مشفقانه خود بر غنای تحقیق افزودند، نهایت قدردانی و تشکر بعمل می آید.
و در پایان…
از تمامی افرادیکه به محقق در تکمیل تحقیق پیش روی یاری رساندند، کمال تشکر و قدردانی بعمل می آید.
فهرست مطالب
عنوانصفحه
چكيده تحقيق :1
فصل اول کلیات تحقیق2
مقدمه3
بیان مسئله3
اهميت و ضرورت پژوهش5
اهداف تحقیق :6
فرضيه هاي تحقيق6
متغیرهای تحقيق6
متغیرهای مستقل:6
متغیرهای وابسته :6
قلمرو تحقیق7
روش تحقیق:7
جامعه آماری و روش نمونه گیری:7
روش گردآوری اطلاعات:7
روش تجزیه و تحلیل داده ها:7
تعریف متغیرها و اصطلاحات پژوهش7
فرایند یاددهی-یادگیری:8
تکنولوژی آموزشی:9
تکنولوژی یادگیری:9
ابعاد:9
معلمان آموزش راهنمایی:9
کاستی‌های نظام آموزشی:9
فصل دوم مبانی نظری و پیشینه تحقیق10
مقدمه11
بخش اول:مبانی نظری پژوهش11
1- حوزه مفهومی پژوهش11
الف- مفهوم شناسی رسانه11
تعاریف رسانه‌های آموزشی11
طبقه‌بندی رسانه‌های آموزشی و ملاک‌های آن12
ضرورت بهره‌گیری از رسانه‌های آموزشی13
نقش رسانه در فرایند یاددهی-یادگیری16
ب- مفهوم شناسی تکنولوژی آموزشی16
تعاریف تکنولوژی آموزشی17
سیر تحول تکنولوژی آموزشی در ایران و جهان18
سیر تحول تکنولوژی در ایران:21
عوامل موثر بر رشد و تحول تکنولوژی آموزشی22
1- انواع مدلها و نظریه‌های ارتباطی22
2- مهندسی سیستم‌ها یا نگرش سیستمی24
3- نظریات یادگیری25
جایگاه تکنولوژی آموزشی در فرایند آموزش و یادگیری25
ج- مفهوم شناسی تکنولوژی یادگیری28
ویژگی‌های فناوری یادگیری (تکنولوژی یادگیری)29
ضرورت سیر تکنولوژی آموزشی به سوی تکنولوژی یادگیری30
سیرتکنولوژی آموزشی به سوی تکنولوژی یادگیری در نظام‌های آموزشی32
لوازم تحقق تکنولوژی یادگیری33
یک- ابزارهای فیزیکی و مکانیکی33
دو- لازمه‌های دانشی و حمایتی34
مراحل تلفیق تکنولوژی با یادگیری34
شکل- الگوی برگشت پذیر تلفیق در تکنولوژی یادگیری35
الف- خاستگاه فلسفی بهره‌گیری از رسانه36
مکتب پراگماتیسم37
محوریت تجربه در فلسفه پراگماتیسم38
ب- خاستگاه روان‌شناختی بهره‌گیری از رسانه39
یک- تاکید بر نقش حواس در فرایند یادگیری40
دو- تعیین جایگاه بهره گیری از رسانه‌ها در هریک از نظریات یادگیری41
الف- نظریه یادگیری رفتارگرایان42
نظریه رفتارگرایی پائولوف42
سایر نظریه‌های رفتارگرایی42
ب- نظريه يادگيري شناخت گرايان44
نظريه يادگيري گشتالت44
نظريه يادگيري معني‌دار كلامي (آزوبل)45
نظریه پیاژه46
نظریه فراشناخت47
نظريه يادگيري شناختي اجتماعي48
نظریه ویگوتسکی48
نظریه یادگیری مشاهده‌ای بندورا50
نمودار مراحل یادگیری مشاهده‌ای51
ج- نظریات نوین52
نظریه ساختن گرایی52
محیط‌های یادگیری ساختن گرا53
مبارزه طلبی نظریه‌ی ساخت‌گرایی54
نظریه‌ی شناختی یادگیری چندرسانه‌ای54
نظریه رمز دو گانه55
نظریه هوش چندگانه گاردنر56
هوش‌هاي هفت گانه و تكنولوژي آموزشي57
تطبيق فن‌آوري و ويژگي‌هاي هوشي59
نظریه مغز و فرایند یادگیری62
برتری یا رجحان نیم کره‌ای64
ج- خاستگاه اجتماعی بهره‌گیری از رسانه‌ها65
یک-تحول مدل‌های ارتباطی65
جامعه شناسی ارتباطات65
دو- توسعه پرشتاب فتاوری اطلاعات و تکامل جامعه الکترونیکی65
الف- مهارت‌های زمینه ساز تولید و کاربرد رسانه67
یک- ارتقاء شناخت معلمان از رسانه‌های آموزشی67
الف- رسانه‌هاي تابلويي (نمايشي)68
ب- رسانه‌هاي تصويري مات69
ج- رسانه‌هاي تصويري شفاف71
موقعيت‌هاي ياددهي-يادگيري74
دو-آگاهی از اهداف ثمرات کاربرد رسانه75
سه-پیدایش و ارتقاء نگرش رسانه‌ای:79
اصول انتخاب رسانه82
معيارهاي انتخاب رسانه84
رعایت مراحل عام در تولید رسانه86
سطوح مهارت در تولید رسانه88
شکل: سطوح مهارت در تولید رسانه‌ها89
اصول و فنون تولید رسانه‌ها89
اصول توليد رسانه89
فنون تولید رسانه90
پيام‌ها: استخراج اطلاعات93
تكاليف يادگيري94
کاربرد رسانه در مراحل مختلف تدريس96
مراحل عام کاربرد رسانه97
مزایای استفاده از رایانه و اینترنت99
الگوی عملی آموزش الکترونیکی100
انواع آموزشهای الکترونیکی101
مقدمه ای بر آموزش الکترونیکی103
دلایل استفاده از آموزش الکترونیکی105
دامنه آموزش الکترونیک105
دسته بندی انواع یادگیری ومزیت های آموزش الکترونیکی106
مزیت های آموزش الکترونیک107
چند نکته که در آموزش الکترونیکی باید مورد توجه قرار گیرد108
بخش دوم:بررسي پيشينه پژوهش108
پیشینه تحقیق در مطالعات خارجی108
پیشینه تحقیق در مطالعات داخلی112
فصل سوم روش شناسی تحقیق116
3-1 مقدمه117
3-2 روش تحقيق117
تحقيق کاربردي117
از نظر روش گردآوری داده ها، تحقيقات علمي مي‌توان به دسته‌هاي زير تقسيم کرد :117
تحقيق توصيفي118
تحقيق پيمايشي118
تحقیق همبستگی118
3-3 جامعه آماری تحقیق119
3-4 روش نمونه گيري و تعيين حجم نمونه119
3-5 روش گرد آوری داده ها119
مطالعات کتابخانه ای119
پرسشنامه120
3-6 روائی و پایایی پرسشنامه پژوهش121
روایی121
پایایی (قابليت اعتماد) پرسشنامه ها:121
3-7 مقياس اندازه گيري123
مقياس ليكرت123
3-8 روش‌ آماري جهت تجزیه و تحلیل دادهها124
آزمونT استودنت تك نمونه‌اي124
آزمون فريدمن125
ضریب آلفای کرونباخ:125
فصل چهارم تجزیه و تحلیل126
داده ها126
مقدمه :127
4-1گردآوري داده ها و توصیف نمونه :127
4-3- آزمون فرضیه های تحقیق131
فصل پنجم نتیجه گیری و پیشنهادات139
مقدمه140
5-1) خلاصه و جمع‌بندي نتايج تحقیق140
جدول5-1 خلاصه آزمون فرضيات تحقيق141
5-2) نتایج حاصل از آزمون فرضیات:142
5-3) نتیجه گیری کلی144
5-4) ارائه پیشنهادات144
5-4-1-پیشنهادات به اداره آموزش منطقه 5 شهر تهران بر اساس نتایج تحقیق144
5-4-2) پیشنهادات برای تحقیقات آتی146
5-6)محدوديت هاي تحقيق146
پیوست147
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول 3-1: پرسشنامه تحقیق120
جداول شماره (3-2) پایایی پرسشنامه تحقیق122
جدول (4-1) توزيع پاسخ دهنده گان برحسب جنسيت128
جدول (4-2 ) توزيع پاسخ دهنده گان برحسب تحصيلات129
جدول ( 4-3 ) سابقه کار پاسخ دهندگان130
جدول(4-4) نتیجه آزمون فرضیه اول132
جدول(4-6)خروجی آزمون فرضیه سوم تحقیق135
جدول(4-7) خروجی آزمون فرضیه چهارم136
جدول(4-8)خروجی آزمون فرضیه پنجم137
فهرست نمودار
عنوانصفحه
نمودار(4-1)توزیع پاسخ دهنگان برحسب جنسیت128
نمودار (4-2 ) توزيع پاسخ دهنده گان برحسب تحصيلات129
نمودار ( 4-3 ) سابقه کار اعضای نمونه130
چكيده تحقيق :
تحقیق حاضر با هدف بررسی بهره‌گیری از رسانه‌های آموزشی در فرایند یاددهی- یادگیری انجام گرفته است. اين تحقيق از نظر هدف، يک تحقيق کاربردی و از نظر روش گردآوری داده ها توصیفی – پیمایشی مي باشد. که پس از مطالعه پيشينه موضوع و بررسی الگوهای موجود رسانه های آموزشی و فرایند های آموزش شكل گيري چهارچوب نظري ،متغيرهاي مهم تحقيق شناسايي و مدل مفهومی و فرضيات تحقيق مشخص گرديد.
جامعه آماری تحقیق حاضر شامل 103 نفر از کلیه دبیران دینی، قرآن، مهارت های زندگی و مربیان پرورشی شاغل در مدارس راهنمایی تابعه اداره آموزش و پرورش منطقه 5 شهر تهران می باشد.و با توجه به محدود بودن حجم جامعه، نمونه گیری انجام نگرفته و از روش سرشماری استفاده شده است. براي اندازه گيري متغيرها از پرسشنامه استفاده گرديد.اعتبار محتوای پرسشنامه با استفاده از نظرات اساتید راهنما و مشاور بررسی و تایید شده و برای تعیین پایایی آن از روش ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد.به منظور بررسی توزیع داده های گردآوری شده ، از آزمون کولموگروف- اسمیرنوف استفاده شد و با توجه غیر نرمال بودن توزیع داده ها، جهت آزمون فرضیات از آزمون تی استودنت، فریدمن و دوجمله ای استفاده گردید.نتيجه آزمون فرضيات تحقيق نشان داد که میزان آشنایی دبیران دینی مقطع راهنمایی اداره آموزش و پرورش منطقه5 شهر تهران با رسانه های آموزشی در سطح مطلوب قرار دارد اما وجود کاستی هایی در نظام آموزشی موجب استفاده کمتر دبیران از رسانه ها می گردد. و هدف عمده استفاده کننده گان از رسانه ها نیز جلب توجه و علاق دانش آموزان می باشد.همچنین علاوه بر دروس دوره های دانشگاهی، دوره های ضمن خدمت و مطالعات شخصی و تجارب دبیران نیز موجب افزایش آشنایی و استفاده از رسانه های آموزشی می گردد.
کلید واژه ها: رسانه آموزشی،میزان آشنایی و استفاده از رسانه آموزشی،اداره آموزش و پرورش منطقه 5 تهران ، دبیران دینی
فصل اول کلیات تحقیق
مقدمه
در عصري که به انفجار دانش و اطلاعات لقب گرفته و توسعه دانش و تکنولوژي رشد شتاباني دارد، آموزش منابع انساني نمي‌تواند نسبت به اين تحولات بي‌تفاوت بماند. نگاه عميق‌تر به رسالت تعليم و تربيت زماني آشكار مي شود که انسان موجودي است که داراي ابعاد گوناگون و پر از استعدادهاي ارزشمند و زماني استعدادهاي آن محقق و شکوفا مي‌شود که همه ابعاد معنوي، جسمي مورد توجه قرار‌گيرد. واضح است که آموزش و پرورش مي‌خواهد يادگيري و آموزش در زندگي انسان از ارزش معناداري برخوردار شود و فراتر از يادگيري، به بازسازي شخصيت و توانمندي هاي منابع انساني بپردازد تا آموزش به فرهنگ توسعه انساني تبديل شود(دولان، 1375). از سوی دیگرتحقق یادگیری منوط به بهره‌برداری صحیح و اثربخش از فناوری‌های آموزشی و سامان‌دهی فرایند یادگیری است. به علاوه روند تغییرات شگرف امروزی در جریانات زندگی، و محدودیت‌های زمانی و مکانی و اقتصادی و تنوع‌طلبی فراگیران قرن بیست ویک، به کارگیری رسانه‌ها، تکنولوژی آموزشی و به ویژه تکنولوژی یادگیری را برای آموزشی پویا ، خلاق و موثر اجتناب ناپذیر کرده است. رسانه‌های آموزشی یکی از تکیه‌گاه‌های تکنولوژی آموزشی یا فناوری آموزشی محسوب می‌شود و تکنولوژی آموزشی به عنوان یک رشته علمی قدمت چندانی ندارد و با وجود عمر کوتاه تحقیقات گسترده‌ای را در عرصه تعلیم وتربیت و تدریس اثر بخش به خود اختصاص داده است.تا جایی که در دهه‌هاي اخير تكنولوژي آموزشي را رويكردي موثر در بهسازي آموزش و يادگيري دانسته‌اند.
لذا در اين تحقيق برآنيم تا ابعاد بهره‌گیری(میزان، نقش و موانع) از رسانه‌های آموزشی در فرایند یاددهی- یادگیری از نظر معلمان دینی مقطع راهنمایی شهر تهران در سال تحصیلی 91-90 رابررسی نماییم .بنابراین در این فصل ،به تفصيل مطالبي در خصوص کلیات تحقیق شامل؛ بیان مسئله ،اهميت موضوع ، سوالات ، فرضيات و اهداف تحقيق حاضر و قلمرو تحقيق،جامعه آماری،روش تحقیق،ابزار و روش های گردآوری اطلاعات ارائه ميگردد و در نهايت با ارائه تعاريف واژه گان تحقیق مطالب فصل به پايان مي رسد.
بیان مسئله
قرن بيست و يكم قرن اكتشافات و پيشرفتهاي سريع در زمينه هاي مختلف صنعت و تكنولوژي است. امروزه با تغييرات تكنولوژيكي فراواني كه در جوامع بشري صورت پذيرفته است به انسانهاي توسعه يافته اي نياز است كه بتوانند با بينش مناسب مجموعه اي از مهارتهاي مختلف را در مشاغل متعدد به كار گيرند و با استفاده از نیروی خلاقيت، ابتكار، دانش و مهارت گسترده ضمن انجام دادن بهينه مأموريتهاي شغلي و تحقق اهداف سازمانی نقش های اجتماعی خود را به خوبی ایفا نمایند و این امر محقق نمی شود مگر این که نظام آموزشی کشور از تمام توان و پتانسیل خود در تربیت و آموزش دانش آموزان بهره بگیرد (معصومي،1380)
نظام آموزشي هر كشور در سرنوشت اقتصادي، اجتماعي و سياسي آن كشور نقش اساسي دارد چرا كه پرورش يابندگان امروز سياست گزاران ،برنامه ريزان و تصميم گيران آينده كشورند و هر كشوري كه بخواهد درنگ و سكون را پشت سر نهد بايد زيربناي آموزشي خود را مستحكم نمايد به نظر ميرسد تحول در روشهاي تدريس و استفاده از رسانه هاي آموزشي در امر آموزش مي تواند سراغاز اين تحول باشد ،چرا كه رسانه ها، يادگيري را تقويت كرده و و تقويت يادگيري تاثير آموزش را افزايش ميدهد “،گاهي هزار كلمه جاي يك تصوير را نميگيرد”(لئونارد،اچ،كلارك،2006)
جان آموس كمينيوس (john a Comenius) مربي معروف در بزرگترين اثر خود به نام “هنر بزرگ معلمي “چنين مي گويد : معلم در تدريس خود بايد حقايق و اشياء را كه وجود خارجي دارند مورد استفاده قرار دهد. بر مبناي موارد مذكور نقش بهره گيري از رسانه ها در فرايند ياددهي يادگيري غير قابل انكار است .
نکته قابل توجه دیگر این است که ابعاد و کارآیی آینده‌ی نقش رسانه‌های جمعی در آموزش، آن دستخوش دگرگونی شده و سیطره و دامنه آن گسترش یافته است. و این باعث شده که نقش مدرسین را در آموزش از معلمی به تسهیل کننده و سرپرست تغییر بدهد. (Radford 2007, 65)
از سويي ديگرآموزش هر يك از مفاهيم درسي به نوبه خود از جايگاه قابل توجهي برخوردار است اما در نظام آموزشي اسلامي پرداختن به مفاهيم ديني كه نه تنها بخش آموزش رسمي بلكه بخش عظيمي از شاكله شخصيتي فراگيران را تشكيل ميدهد از اهميتي ويژه برخوردار است.
بر اين اساس مساله اصلی محقق در این تحقیق بحث شناخت دبیران دینی مدارس راهنمایی از رسانه‌ها، میزان و نحوه کاربرد رسانه‌ها توسط آنها در فرایند یاددهی و یادگیری و همچنین دلایل عدم استفاده آن ها از رسانه ها بوده است .در این پژوهش ابتدا دسته بندی های متفاوتی که از رسانه های آموزشی به عمل آمده بود مورد بررسی قرار گرفته ؛ سپس ابعاد مختلف استفاده دبیران دینی از رسانه های آموزشی مانند میزان آشنایی ،میزان کاربرد،هدف، نقش مورد انتظار و موانع بهره برداری از رسانه ها مورد سنجش قرار می گیرد.
اهميت و ضرورت پژوهش
جهان امروز بی تردید از ویژگی های خاصی برخوردار است که عمده ترین آنها عبارتند از : تغییرات و تحولات سریع، پیچیدگی فزاینده و رقابت روز افزون. یکی از بارزترین ویژگی های عصر حاضر تغییرات و تحولات شگرف و مداومی است که در تکنولوژی و روش های انجام کار زندگی به چشم می خورد. سرعت این تغییرات به گونه ای است که نمی توان منحنی تغییر را در بعد زمان ترسیم کرد ، زیرا پیشرفت و تحول با شتابی بیشتر از سرعت ترسیم منحنی به وقوع می پیوندد. به عبارت دیگر، تنها چیزی که در این جهان ثابت است ، تغییر و تحول است. وسعت و تنوع تغییراتی که بر پیکره ی سازمانهای امروزی وارد می آید به قدری زیاد است که برای آنها چاره ای جز انطباق و پاسخگویی به این تغییرات وجود ندارد. از سویی دیگر سرعت نوآوری و ارائه محصولات جدید به قدری افزایش یافته که تغییرات و ابتکارات به امری عادی در جهان تبدیل شده است . ( کوارتکو و هاجتس ، 1989 ،‌ص 95 ).
یکی از گام‌های اساسی در فرایند یاد دهی یادگیری، طراحی، انتخاب و کاربرد رسانه‌های آموزشی است. ابتدا باید دانست در فرهنگ فناوری آموزشی هر امکانی که در زمینه درک بهتر و یادگیری سریع همراه با علاقمندی را فراهم کند و موجب شود دوام و عمق یادگیری افزایش یابد، رسانه تلقی می‌شود. هرم تجارب ادگاردیل به خوبی بر ضرورت و جایگاه رسانه‌های آموزشی تاکید می‌کند. تجربه مستقیم، یادگیری موثری را فراهم می‌کند (دیدن یک فرایند شیمیایی، لمس کردن رگ‌برگ‌ها و…) اما امکان تجربه مستقیم در همه مفاهیم نیز با تجربه ذهنی، یادگیری ثمربخشی را ارائه نمی‌دهند. بنابراین ضروری است در بسیاری موارد معلمان از تجارب حد وسط (عکس، فیلم، ماکت و …) یا همان رسانه‌ها استفاده کنند. واضح است بهره‌گیری از رسانه‌های آموزشی ثمرات متعددی دارد. افزایش علاقه به یادگیری، تقویت مشارکت در یادگیری، ایجاد ارتباط دقیق و توسعه دانش و مهارت و … از مهمترین فوائد کاربرد رسانه‌هاست.
بنابراین معلم کارآمد باید انواع رسانه‌ها را با حیطه گسترده‌اش بشناسد. و با شیوه کاربرد صحیح آن آشنا شود و به عنوان یکی از عناصر تفکیک‌ناپذیر آموزش و یادگیری از آن بهره جوید. لذا شایسته است پژوهش‌های متعددی برای شناسایی ابعاد مختلف کاربرد رسانه و اثرات آن بریادگیری صورت گیرد و نتایج آن در اختیار معلمان قرار گیرد.
از این رو لازم است ابعاد بهره‌گیری معلمان از انواع رسانه‌های آموزشی و یا به نوعی همان تکنولوژی یادگیری مورد بررسی و تحقیق قرار گیرد تا ضمن تعیین میزان شناخت و کاربرد رسانه‌ها توسط معلمان موانع این بهره‌گیری نیز مورد شناسایی قرار گیرد.
انجام اين تحقيق در مدارس راهنمایی شهر تهران از چند جهت مي تواند اهميت داشته باشد:
1-اطلاع رساني به مديريت و تسهيل در فرآيند مديريت و نيل به اهداف سازماني
2-كمك به تصميم گيري هاي دقيق و كارآمد
3- تامين رضايت معلمان ،فراگیران و اولیا آنان
4- بهبود كيفي و كمي سطح آموزش و یادگیری
اهداف تحقیق :
اين تحقيق به دنبال نیل به اهداف زیر می باشد:
• بررسی و تبیین میزان آشنایی دبیران دینی مقطع راهنمایی شهر تهران با رسانه ها ی آموزشی
• بررسی و تبیین میزان استفاده دبیران دینی مقطع راهنمایی شهر تهران از رسانه ها ی آموزشی
• بررسی و تبیین مهمترین هدف دبیران دینی راهنمایی در بهره گیری از رسانه های آموزشی
• بررسی و تبیین تاثیر دوره های آموزشی دانشگاهی بر آشنایی دبیران دینی با رسانه های آموزشی و نحوه کاربرد آن ها شده است
• بررسی و تبیین مهم ترین موانع استفاده دبیران از رسانه های آموزشی
فرضيه هاي تحقيق
با توجه به اهداف گفته شده، فرضيات تحقيق به صورت زير بیان مي شوند:
1-میزان آشنایی دبیران دینی راهنمایی با رسانه ها ی آموزشی کمتر از حد متوسط می باشد.
2-میزان استفاده دبیران دینی راهنمایی از رسانه‌های آموزشی درفرایند یاددهی یادگیری کمتر از حد متوسط است
3-مهمترین هدف دبیران دینی راهنمایی در بهره گیری از رسانه های آموزشی ، جلب توجه و تقویت علاقمندی دانش آموزان است .
4-آموزش دوره های دانشگاهی در حد متوسط موجب آشنایی دبیران دینی با رسانه های آموزشی و نحوه کاربرد آن ها شده است.
5-کاستی های نظام آموزشی مهم ترین مانع استفاده دبیران از رسانه های آموزشی می باشد.
متغیرهای تحقيق
متغیرهای مستقل:
در این پژوهش متغیر های مستقل شاملکاستی های نظام آموزشی و آموزش دوره های دانشگاهی می باشد.
متغیرهای وابسته :
متغیرهای وابسته این عبارتند از: میزان آشنایی دبیران دینی راهنمایی با رسانه های آموزشی، میزان استفاده دبیران دینی راهنمایی از رسانه های آموزشی و هدف از بهره گیری از رسانه‌های آموزشی.
قلمرو تحقیق
قلمرو موضوعی : قلمرو موضوعی تحقیق بررسی ابعاد بهره گیری از رسانه های آموزشی در فرایند یاددهی- یادگیری از نظردبیران دینی مدارس راهنمایی شهر تهران در سال تحصیلی 91_90 مي باشد که در حوزه تکنولوژی آموزشی وارد می شود.
قلمرو زمانی : قلمرو زمانی پژوهش نیمه اول سال 1391 می باشد.
قلمرو مکانی : این پژوهش در مدارس راهنمایی شهر تهران صورت می گیرد .
روش تحقیق:
پژوهش حاضر، از نظر هدف، از نوع تحقیقات کاربردی است و از نظر شيوه گردآوري و تحلیل داده ها نیز از نوع تحقيق توصيفي و پيمايشي است.
جامعه آماری و روش نمونه گیری:
جامعه آماری تحقیق حاضر ، شامل کلیه دبیران دینی و مربیان پرورشی شاغل در مدارس راهنمایی تابعه اداره آموزش و پرورش منطقه5 تهران می باشند که تعداد آنها 103 نفر میباشند. با توجه به محدود بودن حجم جامعه مورد بررسی امکان مطالعه نظرات کلیه اعضای جامعه وجود دارد لذا نیازی به انجام نمونه گیری نبوده و از طریق انجام سرشماری(مطالعه کلیه آزمودنی ها)به انجام تحقیق اقدام شد.
روش گردآوری اطلاعات:
روش گردآوری اطلاعات در مراحل مختلف این تحقیق عبارتند از:
1-مطالعات کتابخانه ای
در روش كتابخانهاي با مراجعه به كتب و مقالات فارسي و‌ لاتين، بخشي از اطلاعات لازم جمعآوري گرديد و به علاوه از اينترنت که منبع لايتناهي اطلاعات روز و علمي ميباشد استفادة فراواني به عمل آمد و مقالات پژوهشي يا غير پژوهشي بسياري مورد مشاهده قرار گرفت. به منظور تدوین مبانی نظری تحقیق از مطالعات کتابخانه ای استفاده شده است .
2-پرسشنامه
برای ارزیابی فرضیات تحقیق و روابط میان متغیرها از ابزار پرسشنامه جهت گردآوری داده ها استفاده شد.
روش تجزیه و تحلیل داده ها:
در این تحقیق برای تجزیه و تحلیل داده ها از انواع روش های آمار توصیفی(فراوانی، درصد و میانگین) و آمار استنباطی(آزمون تی استودنت تک نمونه ای، آزمون دو جمله ای و آزمون فریدمن) استفاده شده است.
تعریف متغیرها و اصطلاحات پژوهش
معنای اصطلاحی و تعاریف عملیاتی این متغیرها و برخی از اصطلاحات پژوهش عبارتند از:
رسانه آموزشي: اين عبارت مركب از دو واژه مي‌باشد: رسانه وسيله‌ي رساندن كه رسانه‌هاي گروهي و وسايل ارتباط جمعي اطلاق مي‌گردد (دهخدا، 1377،27،ص 12024) و آموزش اسم مصدر از آموختن به معني ياددادن (همان، ص 214).
از سوي ديگر رسانه به معنای ابزار، وسیله است،‌ معادل آن Media می‌باشد. Media جمع کلمه Medium به معنای وسیله یا واسطه است و به مفهوم در میان بودن و وسط بودن است. از آنجا که رسانه‌ها تجربه‌ای فراهم می‌کنند که گرچه تجربه مستقیم و عینی نیست اما از تجربه ذهنی و انتزاعی، ملموس‌تر است و حد وسط تجربه مستقیم ذهنی است؛ آن را رسانه یا Media نامیده‌اند.
از نظر علمی – تخصصی رسانه آموزشی یکی از مفاهیم و مباحث جدی و گسترده فناوری (تکنولوژی) آموزشی است که بین محتوای، یادگیرنده، یاددهنده و محیط و امکانات یادگیری پیوند برقرار می‌کند. نقش میان‌دار، رابط، وسیله و میانجی را در فرایند یادگیری برعهده دارد. (فردانش، 1372، 50 ، ص 151-150)
رسانه را ابزار اطلاع‌رسانی هم ترجمه کرده‌اند. و در اصطلاح علوم تربیتی و روانشناسی یادگیری رسانه‌های آموزشی یا وسایل آموزشی به مجموعه امکاناتی اطلاق می‌شود که قادرند شرایطی را فراهم کنند تا در آن شرایط یادگیری تسهیل، تسریع و تثبیت گردد.
فرایند یاددهی-یادگیری:
يادگيري يكي از عالي‌ترين ويژگي‌ها و جلوه‌هاي رواني و جسماني آدمي است كه داراي تعريف واحدي نيست كه همه‌ي پژوهش‌گران علوم انساني درباره‌ي آن اتفاق‌نظر داشته باشند. يادگيري در لغت به معناي “كسب دانش، فهميدن يا تسلط‌يابي از راه تجربه يا مطالعه است”. كميل1 يادگيري را عبارت از “تغييرات نسبتاً پايدار در رفتار بالقوه (توان رفتاري2) مي‌داند كه در نتيجه‌ي تمرين تقويت شده رخ مي‌دهد”. گروهي ديگر از روان‌شناسان يادگيري را “تغييرات نسبتاً پايدار در توانايي، گرايش يا استعداد پاسخ دادن” مي‌دانند. در تعريف ديگري يادگيري چنين مطرح شده است: “ايجاد مدارهاي عصبي نسبتاً ثابت در سلسله اعصاب كه فعاليت آن‌ها موجب برانگيختگي و دگرگوني‌هاي رفتاري مي‌شود”. (توزنده جاني، 1384، 21، ص61-60)
جریان دو طرفه‌ایست که زمینه‌ساز تغییر کم و بیش دائمی در رفتار بالقوه، یادگیرنده فراهم می‌کند مشروط به اینکه در اثر تجربه رخ داده باشد.
تکنولوژی آموزشی3:
شناخت فن و روش فراهم کردن زمینه برای ایجاد تغییر برای به کار بستن، برای ارتقاء فرد و جامعه (یا علم عمل آموزش) ترجمه فارسی آن فناوری آموزشی می‌نامند.
تکنولوژی یادگیری:
یکی از مباحث جدید در تکنولوژی آموزشی، بحث «تکنولوژی یادگیری» است. تکنولوژی یادگیری در واقع به کارگیری تکنولوژی آموزشی در فرایند یادگیری به منظور ارتقای کیفیت آن است. شناخت چگونگی کاربرد موفق این فناوری (تکنولوژی یادگیری)، کمک مؤثری برای استفاده‌ی درست از ابزارهای مناسب فناوری به طور آگاهانه و هدفمند در فرایند یاددهی-یادگیری است. (افضل‌نيا، 1387، ش2، 6 ، ص 6)
ابعاد:
ابعاد در لغت به معني سه بعد طول، عرض و ارتفاع مي‌باشد و معاني ديگري همچون طرف‌ها و يا زواياي مختلف يك چيز نيز براي آن آورده‌اند در اين تحقيق منظور از كلمه‌ي ابعاد، نحوه‌ي آشنايي، ميزان، نقش و موانع بهره‌گيري معلمان از رسانه‌هاي آموزشي مي‌باشد. (بهشتي، 1365، 17، ص 50)
معلمان آموزش راهنمایی:
در این تحقیق واژه معلمان به کلیه مربیان پروروشی و معلمانی اطلاق می‌شود که در سال تحصیلی 91-90 در مدارس راهنمایی تابعه اداره آموزش و پروروش منطقه 5 شهر تهران دروس دینی ، قران، مهارت های زندگی را تدریس می‌کنند.
کاستی‌های نظام آموزشی:
در این پژوهش کلیه مسائل و مشکلات آموزشی که ناشی از ماهیت سیستم و یا نظام آموزشی می‌باشد کاستی‌های نظام آموزشی تلقی می‌گردد از قبیل: نامناسب بودن کتاب درسی، کمبود وقت، عدم امکان دسترسی به رسانه‌های آموزشی در مدرسه، محاسبه نشدن تلاش تکنولوژیکی معلمان در فرایند ارزشیابی و … .
فصل دوم مبانی نظری و پیشینه تحقیق
مقدمه
در این فصل مبانی نظری موضوع تحقیق و پیشینه تحقیقات انجام شده در دو بخش آورده شده است .بدین صورت که در بخش اول مبانی نظری تحقیق ذکر شده و در بخش دوم نتایج تحقیقات داخلی و خارجی انجام شده در ارتباط با رسانه های آموزشی ارائه شده است.
بخش اول:مبانی نظری پژوهش
1- حوزه مفهومی پژوهش
مفاهیم اصلی در این پژوهش، رسانه آموزشی، تکنولوژی آموزشی و تکنولوژی یادگیری می‌باشند از این رو به منظور دست‌یابی به نگرش مفهومی مشترک در این پژوهش، ابتدا به اختصار به معرفی ابعاد مختلف هر یک از این سه مفهوم خواهیم پرداخت:
الف- مفهوم شناسی رسانه
از نظر لغوی رسانه به معنی رساندن است و همچنین به وسیله‌ای که عهده‌دار امر رساندن است نیز اطلاق می‌گردد. (http:fa.wikipedia.org, 93) در واقع هر ابزاری که برای برقراری ارتباط مورد استفاده قرار می‌گیرد نیز رسانه نامیده می‌شود.(http:www.aftab.ir, 90) معادل این واژه در لاتین Media (وسایل، ابزار‌ها و رسانه‌ها) می‌باشد که جمع کلمه‌ی Medium (وسیله، واسطه) به معنای «در میان بودن» یا «در وسط قرار گرفتن یا قرار داشتن»است . (ذوفن و لطفی پور،1387، 29، ص14) اما رسانه آموزشی ترجمه‌ی «Instructional Media» است که «Media» در لغت به واسطه‌، وسیله، ماده‌ی وسط یا رابط دو چیز، حد فاصل و بالاخره وسیله نقل و انتقال تعریف شده است. تمام این معانی با آنچه اصطلاحاً رسانه آموزشی نامیده می‌شود مطابقت دارد. رسانه آموزشی ابزاری برای ارائه آموزش به فراگیر است و طبیعتاً جزئی از فرایند آموزش و تکنولوژی است، نه تنها آن. (فردانش،1372، 50، صص 150 و 151)
تعاریف رسانه‌های آموزشی
رسانه در وهله اول به وسایل ارتباطی جمعی از قبیل: رادیو، تلویزیون، روزنامه و مجله اشاره دارد. در حالی که در اصطلاح علوم تربیتی رسانه به کلیه تجهیزات و امکاناتی گفته می‌شود که شرایطی را در کلاس درس فراهم می‌آورند تا یادگیری سریع‌تر، آسان‌تر و عمیق‌تر صورت گیرد (شعبانی،1384، 50 ،ص188) و سرانجام به کسب اطلاعات، رفتارها و مهارت‌های تازه با درکی عمیق بیانجامد. (رؤوف،1378، 39 ، ص 14)
از نظرعلمی- تخصصی رسانه آموزشی یکی از مفاهیم و مباحث جدی و گسترده فناوری (تکنولوژی) آموزشی است که بین محتوای، یادگیرنده، یاددهنده و محیط و امکانات یادگیری پیوند برقرار می‌کند. نقش میان‌دار، رابط، وسیله و میانجی را در فرایند یادگیری برعهده دارد.
تعاریف متعددی از رسانه در حیطه فناوری آموزشی به عمل آمده که برخی از آن‌ها از این قرارند:
ابزاری برای ارائه آموزش به فراگیر است که طبیعتاً جزئی از فرایند آموزش است، نه تمام آن. (فردانش،1372، 50،صص 152-149)
البته برخی بین وسایل و رسانه تفاوت قائل می‌شوند وسیله آموزشی را منتقل کننده بخشی از مفاهیم آموزشی می‌دانند اما رسانه آموزشی به عوامل، وسایل یا ابزاری گفته می‌شود که کل محتوای آموزش را به فراگیران منتقل کند.» (خدامرادی، 1381، 25، ص31)
طبقه‌بندی رسانه‌های آموزشی و ملاک‌های آن
رسانه‌های آموزشی از جهات مختلف قابل بررسی و طبقه‌بندی هستند. برخی از اندیشمندان آن‌ها را نظر حواس مخاطب به رسانه‌های شنیداری، دیداری، سه بعدی، موقعیتی و … تقسیم می‌کنند و بعضی با توجه به سازنده آن، رسانه‌ها را به رسانه‌های معلم ساخته، دانش‌آموز ساخته و پیش ساخته طبقه‌بندی می‌کنند. گاهی نیز براساس نوع انرژی دریافتی به رسانه‌های برقی و غیربرقی و یا از لحاظ اقتصادی به رسانه‌های ارزان قیمت و گران قیمت و… تقسیم می‌کنند.(احدیان،1374، 3، ص 12)
همچنین رسانه‌های آموزشی را می‌توان در سه گروه: تاکید به آموزش، تاکید به یادگیری فراگیر و تاکید به آموزش و یادگیری تقسیم نمود.
برخی متخصصین با گذر از خصوصیات فیزیکی، باتوجه به نقش و تاثیر رسانه در روند یادگیری دانش‌آموزان و نحوه ارتباطی که رسانهها با فراگیر برقرار می‌کنند، آن‌ها را تقسیم‌بندی می‌کنند. و از آن جا که این ارتباط ممکن است به صورت یک طرفه و به طور کلی، دادن اطلاعات به دانش‌آموزان باشد یا در قالب برخوردی مداوم در عرصه‌ی یادگیری بین دانش‌آموزان و رسانه طرح‌ریزی شده باشد؛ رسانه‌های آموزشی را به دو دسته‌ی کلی یک طرفه یا غیر تعاملی و دو طرفه یا تعاملی تقسیم کردهاند. (ذوفن، لطفي‌پور،1387، 29، ص 18)
رسانه‌های یک طرفه یا غیرتعاملی رسانه‌هایی هستند که معلمان، شاگردان و افراد دیگر می‌توانند برای ارائه‌ی مطلب به مخاطبان خود، از آنها استفاده کنند. از رسانه‌های غیرتعاملی غالباً برای ارائه‌ی آموزش گروهی استفاده می‌شود. رسانه‌های غیرتعاملی قدیمی‌تر هستند و در طول سالهای اولیه‌ی قرن بیستم تا اواخر دهه‌ی 1970 به تدریج به وجود آمده و وسعت یافته‌اند. (ذوفن، لطفي‌پور،1387، 29، ص 18) از جمله این رسانه می‌توان به نوار کاست، فیلم آموزشی، پوستر و… اشاره نمود.
رسانه‌های تعاملی یا دو طرفه که خودکفا هستند، سبب ایجاد موقعیت‌های آموزشی دو طرفه میان یادگیرنده و فناوری می‌شوند. این رسانه‌ها به گونهای برنامه‌ریزی می‌شوند که از یادگیرنده پاسخ می‌طلبند و اغلب حتی می‌توانند پاسخ آنان را ارزش‌یابی کنند و به یادگیرنده بازخورد بدهند. مزایای اصلی رسانه‌های تعاملی این است که یادگیری فعال را تسهیل می‌کنند و یادگیرنده را قادر می‌سازند که در هر زمانی، از وضعیت پیشرفت خود در رابطه با هدفهای یادگیری آگاه شود. (ذوفن، لطفي‌پور،1387، 29، ص 19) تابلوهای الکتریکی و نرم افزارهای خودآموز رایانهای و… را می‌توان به عنوان رسانه‌های تعاملی معرفی کرد.
رسانه‌ها را از نظر نقشی که در فرایند آموزش ایفا می‌کنند، می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: وسایل آموزشی معیاری4 و وسایل آموزشی تسهیل کننده5. وسایل معیاری وسایلی هستند که از فراگیر خواسته می‌شود برای نشان دادن کارآیی آموخته‌هایش، آنها را شرح دهد، تفسیر کند، دوباره بسازد یا مشخص کند؛ به عبارت دیگر، این دسته از وسایل، جزئی از معیارهای یادگیری هستند و در هدفهای فعالیت‌های آموزشی نیز آورده شده‌اند؛ مانند اکثر ابزارهای آموزشی در رشته‌های فنی و حرفه‌ای و اتومبیل در آموزش رانندگی؛ اما رسانه‌های تسهیل کننده دارای چنین ویژگی‌هایی نیستند، یعنی جزئی از معیارهای مورد نظر فعالیت‌های آموزشی نیستند؛ به عبارت دیگر، از شاگردان خواسته نمی‌شود که آنها را شرح دهند، دوباره بسازند و …، بلکه تنها نقش این وسایل کمک به شاگرد برای درک بهتر مطلب یا اطلاع بیشتر از موضوع، پدیده و فعالیت مورد نظر است. (شعبانی،1384، 45، ص 188)
اساسا طبقه‌بندی‌های متفاوتی از رسانه‌ها به عمل آمده که یکی از کامل‌ترین این طبقه‌بندی‌ها در مباحث پایانی همین فصل تحت عنوان مهارت شناخت رسانه‌های آموزشی ارائه خواهد شد.
ضرورت بهره‌گیری از رسانه‌های آموزشی
تجارب، مبنای یادگیری ما را شکل می‌دهند از این رو معلم فکور می‌کوشد تا به جای انتقال دانش زمینه‌هایی را فراهم نماید تا دانش آموزان با کندو کاوی در تجارب شخصی خود، راه ورود به موضوع درس را بفهمد و به گونهای اثر بخش به درک مطلب یا تجربه جدید دست یابد. معلم با استفاده از رسانه تلاش می‌کند تا فراگیر در جریان آموزش، ضمن اصلاح و تثبیت تجربیات پیشین خویش به تجارب جدید نیز دست یابد. با وجود این، متاسفانه از جهات مختلف کسب تجربه‌های عینی در مورد همه مفاهیم آموزشی ممکن و منطقی نیست. زیرا برخی از تجارب خطرناک هستند مانند: تجربه سقوط از بلندی، آتشفشان و … بعضی از تجارب اساساَ میسر نیست مانند: تجربه ارتباط با تاریخ و شخصیت‌های تاریخی و یا رفتن در درون اتم، در برخی از موارد نیز با محدودیت‌های انسانی و اخلاقی مواجهیم مانند: تجربه دیدن اجزاء داخلی بدن انسان برای درس زیست شناسی، بعضی تجارب نیز از نظر زمان و بودجه غیرممکن هسنتد مانند تجربه سفر به جهان برای درس جغرافیای جهان و یا سفر به فضا برای درس منظومه شمسی و …
به این ترتیب معلمی که می‌خواهد از محدوده دانش نظری بگذرد و زمینه تجربه کردن همه مفاهیم را مهیا کند باید بداند تجربه فقط عینی و مستقیم نیست بلکه بنا بر هرم ادگاردیل تجارب بشری را می‌توان حداقل در سه سطح طبقه‌بندی نمود:
در قاعده این هرم تجارب تجربه‌های عینی است که دانش آموز مستقیما با آن درگیر می‌شود تجارب ذهنی نیز در راس این هرم قرار می‌گیرد و شامل تجربه‌هایی می‌شود که معلم به صورت ذهنی برای دانش آموز مطرح می‌کند. اما بخش میانی هرم اختصاص به تجربه‌های حد وسط دارد تجاربی که نه کاملاَ عینی و حقیقی نیست و نه کاملا ذهنی و انتزاعی نیست در واقع این تجربه‌ها، هم محدودیت‌های تجارب عینی را ندارند و هم جذاب‌تر و ملموس‌تر از تجارب ذهنی هستند. این همان تجربه‌های یادگیری است که رسانه‌ها فراهم می‌کنند و به همین دلیل نام Media (حد وسط) را برای رسانه‌ها برگزیدند.
«ادگاردیل، با گسترش سطوح و طبقات این هرم، تجربه‌های یادگیری متفاوتی را برحسب عینی تا ذهنی مرتب و سازمان دهی کرده است داد. در این مخروط، تجربه‌های عینی‌تر در سطوح پایین جا دارند و هر چه به سمت طبقه‌های بالاتر پیش می‌رویم، از محسوس بودن تجربه‌ها کاسته شده،و بتدریج بر ذهنی بودنشان افزوده می‌شود. (امیرتیموری،1382،10، ص222)

از این مخروط می‌توان به عنوان معیاری برای میزان مستقیم بودن، تجربه‌های فراهم شده با انتخاب و کاربرد رسانه‌ها و وسایل آموزشی استفاده کرد. آموزش دهنده‌ای که بر پایه‌ی روش‌های نوین تدریس، اقدام به طرح‌ریزی فعالیت‌ها و شیوه‌های آموزشی می‌کند، وسایل و رسانه‌ها را به گونه‌ای انتخاب و به کار می‌برد که دانش‌آموز را در معرض تجربه‌ی مستقیم قرار دهد و وی را به مفهوم‌سازی و تولید دانش رهنمون شود.
برای مثال، معلم علومی که به تمامی فرایند یاددهی-یادگیری، بر نوع نگاه معلم به یادگیری و به تبع آن آموزش متکی است. اگر یادگیری به معنای حفظ و یادآوری پاسخ‌های صحیح تلقی شود، فعالیت‌های آموزشی معلم و دانش‌آموز، انتخاب و کاربرد رسانه‌ها و ارزشیابی نیز بر انتقال دانش صحیح به ذهن دانش‌آموز متکی خواهد بود. چنانچه رویکردی اکتشافی و تعاملی به یادگیری اتخاذ شود، تمامی فعالیت‌های فوق، در پی فراهم کردن زمینه‌ای غنی برای ساخت فعال دانش توسط یادگیرندگان خواهد بود. بنابراین، برای اثربخش‌بودن تمامی فعالیت‌های یاددهی-یادگیری و از جمله انتخاب و کاربرد رسانه‌ها و وسایل آموزشی، گام اولیه و ضروری، معماری مجدد تفکر درباره‌ی ماهیت یادگیری و آموزش است. (سليمي، 1387، ش3، 14، ص 7-4)
به طور کلی این هرم، به خوبی بر ضرورت و جایگاه رسانه‌های آموزشی تاکید می‌کند. تجربه مستقیم، یادگیری موثری را فراهم می‌کند (دیدن یک فرایند شیمیایی، لمس کردن رگ‌برگ‌ها و …) اما امکان تجربه مستقیم در همه مفاهیم وجود ندارد. تجارب ذهنی نیز، یادگیری ثمربخشی را ارائه نمی‌دهند. بنابراین ضروری است در بسیاری موارد معلمان از تجارب حد وسط (عکس، فیلم، ماکت و …) یا همان رسانه‌ها استفاده کنند.
نقش رسانه در فرایند یاددهی-یادگیری
تحقیقات نشان ‌می‌دهد که وسایل و رسانه‌های آموزشی مناسب در فرایند یادگیری و تفهیم و تاثیر مفاهیم موثری دارند که مهمترین آنها عبارتند از:
1. اساس قابل لمسی برای تفکر و ساختن مفاهمی فراهم می‌کنند و در نتیجه‌ی، سبب می‌شوند شاگردان کمتر به مفاهیم انتزاعی متوسل شوند.
2. سبب ایجاد علاقه در امر یادگیری شاگردان می‌شوند و توجه آنان را به موضوع آموزشی معطوف می‌سازند.
3. پایه‌های لازم را برای یادگیری تدریجی و تکمیلی فراهم می‌سازند و آن را دائمی می‌کنند.
4. تجارب واقعی و حقیقی را در اختیار شاگردان قرار می‌دهند و در نتیجه، موجب فعالیت بیشتر می‌شوند.
5. پیوستگی افکار را در فرایند یادگیری فراهم می‌کنند.
6. در توسعه و رشد معنا،‌ در ذهن شاگردان مؤثرند و به گسترش دامنه‌ی لغات کمک می‌کنند.
7. معنا و مفاهیم آموزشی را سریعتر و صریحتر منتقل می‌کنند.
8. تجاربی را در اختیار شاگردان قرار می‌دهند که کسب آنها از راه‌های دیگر چندان امکان‌پذیر نیست و در نتیجه، به تکامل و افزایش عمق و میزان یادگیری می‌انجامند. (شعبانی،1384، 45، صص 190-189)
به عنوان مثال رسانه‌های دیداری و شنیداری با صرف هزینه‌ی کم و درهر زمان که معلم اراده می‌کرد، دنیای خارج را به درون کلاس درس می‌آوردند. معلمان با استفاده از این رسانه‌ها و با انتخاب آن چه باید ارائه گردد، می‌توانستند مطمئن شوند که به هدف‌های آموزشی موردنظر دست یافته‌اند. در ضمن، آنان پیام‌های خود را به گونه‌ای موثر به دانش‌آموزانی که با زبان نوشتاری یا علایم تصویری آشنایی نداشتند، منتقل می‌کردند. به اعتقاد متخصصان، یادگیری می‌تواند از طریق تجارب غیرمستقیمی همچون تماشای تصویر و فیلم بهتر انجام گیرد.
برونر با تاکید بر نقش رسانه‌ها، یادگیری را به سه دسته‌ی: یادگیری از طریق فعال بودن (تجربه مستقیم)، یادگیری از طریق تصاویر (تجربه‌ی تصویری) و یادگیری از طریق علایم (تجربه انتزاعی) تقسیم کرده بود.
ب- مفهوم شناسی تکنولوژی آموزشی
تکنولوژی آموزشی متشکل از دو اصطلاح مهم است که هریک باید به اختصار تبیین شود.تکنولوژی یا فناوری «زمینه‌ای عقلانی است که جهت کسب اطمینان از مهار کردن طبیعت فیزیکی توسط انسان از طریق کاربرد قوانین علمی شناخته شده طراحی شده است». (Simon.y.r 1983, 88) به عبارت ساده‌تر، تکنولوژی به معنی هرگونه مهارت عملی است که در آن از نتایج دانش و یافته‌های علمی استفاده می‌شود. به عبارت دیگر، تکنولوژی به معنی دانش کاربردی در مقابل علم محض است. بنابراین تکنولوژی را می‌توان روش شناسی یا دانش انجام ماهرانه علوم دانست. (فردانش،1372، 50، ص9)
آموزش نیز از دیدگاه‌های مختلف تعاریف گوناگونی دارد. به عنوان مثال دوبوا آموزش را مرتب کردن دقیق محیط فراگیر به منظور دست‌یابی به نتایج مورد نظر در وضعیت‌های مشخص تعریف کرده است. گانیه آموزش را روند حل مساله می‌داند. (فردانش،1372، 50، ص11) نکته قابل توجه این است که دیگر آموزش محدود به انتقال دانش نیست بلکه به معنایی وسیع شامل:« فراهم كردن زمينه براي يادگيري و ياد دادن، براي كاربرد، براي ايجاد تغييرو به منظور ارتقاء فرد و جامعه می‌گردد.» (رووف،1378، 39، ص7)
از این رو در یک معنای لغوی می‌توان «تکنولوژی آموزشی» را شناخت فن و روش یا جنبه‌های نظری و عملی فرایند آموزش معرفی نمود. معادل این واژه در زبان فارسی “فناوری آموزشی” و یا “علم عمل جریان آموزش” است. البته تکنولوژی آموزشی در طول سال‌هایی که کارشناسان آن را به کار برده‌اند، دستخوش تغییراتی شده است که علاوه بر تغییر در جنبه ظاهری، در محتوا و معنای آن نیز تغییراتی رخ داده است. برای درک بهتر تعریف ومعنای کامل تکنولوژی آموزشی، به بررسی تعاریف ارائه شده می‌پردازیم.
تعاریف تکنولوژی آموزشی
تعاریف متفاوتی از تکنولوژی آموزشی شده است گاهی این مفهوم را بسیار جامع و فراگیر معرفی کرده اند.مانند این تعاریف: «فناوری آموزشی یک فرایند پیچیده و منسجمی است که شامل افراد، فرایندها، ایده‌ها،‌ ابزارها و سازمان‌ها که برای تجزیه و تحلیل مشکلات و ایجاد، اجرا، ارزش‌یابی و کنترل راه‌حل مشکلاتی که در تمامی جنبه‌های یادگیری انسان دخالت دارند، به کار می‌رود.»
در بعضی تعاریف به نتیجه کار توجه شده است:
– نظریه و عمل طراحی، تهیه، اجرا، مدیریت و ارزشیابی فرایند و منابع به منظور یادگیری موثرتر.
– مطالعه و عمل اخلاقی به منظور تسهیل یادگیری و بهسازی عملکرد به وسیله‌ی ایجاد، کاربرد و مدیریت فرایند‌ها و منابع فناورانه‌ی مناسب.
ویگر (1997) ضمن تاکید بر توسعه مفهوم تکنولوژی اعتقاد دارد، تکنولوژی آموزشی اثرگذار در مجموعه سیستم آموزشی، صرفاَ سخت‌افزار نیست، بلکه شامل فرایند طراحی آموزشی موثر و جامعی است که در آن همه اجزاء سیستم مورد توجه هستند. و فناوری رایانه و رسانه‌های دیگر نیز به درستی به کار برده می‌شوند. در همین راستا هیئت فناوری تدریس آکادمی ملی مهندسان6 فناوری آموزشی را به این صورت تعریف می‌کند: مجموعه‌ای علمی که از به کارگیری علم تدریس و یادگیری در دنیای واقعی کلاسی، همراه با ابزار و روش‌هایی که برای کمک به این کاربردها گسترش یافته‌اند، به دست آمده است. (Dieuzeide, H. ,1971, 69)
تکنولوژی آموزشی بر مبنای تعریفی جامع از جیمز براون عبارت است از طراحی، اجرا، ارزشیابی سیستماتیک تمامی فرایند یادگیری و آموزش، با تعیین هدف‌های مشخص و بهره‌گیری از تمام منابع مادی و انسانی و یافته‌های روانشناسی یادگیری و ارتباط جمعی به منظور فراهم آوردن شرایط آموزشی و یادگیری موثر. (علی‌آبادی ،1380، 49، ص 23)
فرهنگ و بستر7 تکنولوژی را زبان استفاده از دانش برای مقاصد علمی یا علم کاربردی می‌داند که حالت ظریف و دقیقی بخود گرفته و از جمله تکنولوژی‌های مختلف تکنولوژی آموزشی است که بعنوان دانش نظری و عملی در نظام آموزش و پرورش ساخته شده است. (http:visual.merriam-webster.com, 103)
فرهنگنامه جهانی آموزش و پرورش (1989) تکنولوژی آموزشی را دانش و حرفه‌ای معرفی می‌کند که دارای سه جنبه یا مرحله است: 1- وسایل شنیداری و دیداری، 2- آموزش برنامه‌ای، 3- استفاده از دیدگاه‌های جدید روانشناسی و تحقیقات انجام شده به منظور تجزیه و تحلیل مشکلات آموزشی و یافتن راه‌حل‌های آن.
در یک جمع بندی دکتر فردانش تکنولوژی آموزشی را مجموعه روش‌ها و دستورالعمل‌هایی معرفی می‌کند که با استفاده از یافته‌های علمی برای حل مسائل آموزشی اعم از طرح، اجرا و ارزشیابی، در برنامه‌های آموزشی به کارگرفته می‌شود. (فردانش،1372، 50، ص 16)
سیر تحول تکنولوژی آموزشی در ایران و جهان
سیر تکنولوژی در جهان: از لحاظ تاریخی، تکنولوژی آموزشی با خاتمه یافتن جنگ جهانی دوم متولد شد و در واقع محصولی از دنیای



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید