بخش اول: کلیات
فصل اول: مقدمه
فصل دوم: ادبیات تحقیق و چهارچوب نظری
فصل سوم: محورهای مطالعه و روش تحقیق
فصل اول: مقدمه

اولین فصل این پژوهش گفتار آغازین، بیان مسئله، طرح و تحدید موضوع، اهداف اصلی و فرعی، اهمیت موضوع تحقیق و ضرورت انجام پژوهش را شامل میشود. در گفتار آغازین دربارهی مطالعهی جهان اسلام، نقش آن در جهان، کلیت و گستردگی آن و مسائل مهم این جهان سخن گفته شده است. پس از پرداختن به بیان مسئله، به طرح و تحدید موضوع پرداختیم و جنبهها و ابعاد اصلی را بررسی کردیم. سپس هدف اصلی و اهداف فرعی را بیان نموده و توجه خود را به اهمیت موضوع تحقیق معطوف نمودیم، همچنین ضرورت انجام پژوهش را با توجه به مسائل موجود مورد مطالعه قرار دادیم.
1- 1 – گفتار آغازین
همانطور که میدانیم مطالعهی مسائل جهان اسلام و بررسی آنها، تاکنون از جنبههای گوناگون مورد توجه صاحبنظران و محققین در این حوزه قرارگرفته ونظر آنان را به خود جلب نموده است. جهان اسلام امروزه به عنوان واحدی عظیم، مورد بررسی کارشناسان قرار گرفته است. لازم به ذکر است این عظمت پس از ظهوراسلام درجزیرهالعرب حادث شد. این گستردگی هم از لحاظ سیاسی و هم از لحاظ جغرافیایی، فرهنگی و جمعیتی در نظر گرفته میشود که این خود عاملی است تا این مجموعهی عظیم نقش مهمی را در میان مسایل روز ایفا کند و توجه قدرتهای بزرگ را به خود جلب نماید. لزوم مطالعهی جهان اسلام و اعضای آن نیز از همین نکته مشخص میگردد. شناخت کامل و همه جانبهی این واحد عظیم به مستحکمتر شدن پایههای اسلامی حکومت و تقویت روابط بین کشورها و در نهایت کوتاه شدن دست بیگانگان منجر میشود. مطالعهی هر چه بیشتر و شناخت همه جانبه از تمامی ابعاد توسط کارشناسان این حوزه و ارایهی نتایج به مدیران، سیاستگذارای و برنامه ریزی در این زمینه را تسهیل میبخشد.
جهان اسلام از نظر جغرافيايي شامل سرزمينهاي وسيعی ميشود كه بدنهي اصلي آن به شكل مستطيلي از كرانههاي اقيانوس اطلس شروع شده، تا جنوب غربي و شمال شرقي آسياي مركزي امتداد مييابد و واحدهاي كوچكتري چون آلباني را نيز شامل ميگردد، در اقيانوس هند، بنگلادش، بخش بزرگي از هند و سراسر پاكستان و شبه جزيرهي مالاكا، جزاير مالديو، سوماترا، جاوه، برونئي، گينه نو و ميندانائو را در برميگيرد و همچنین شامل قسمت عمدهی آسيا و آفريقا و بخشي از اروپا ميشود. این جهان با بيش از 31 ميليون كيلومتر مربع، بالغ بر يك پنجم مساحت خشكيهاي زمين را در برميگيرد، 57 کشور اسلامی را در خود جای داده است که همگی آنها عضو سازمان کنفرانس اسلامی هستند و بسیاری از کشورهایی که از لحاظ سیاسی و اقتصادی در موقعیت بسیار حساسی قرار دارند در این حوزه واقع میشوند.(صفوی،1387: 34)
توجه به گستردگی جهان اسلام این مطلب را میرساند که طیف وسیعی از اتفاقاتی که در جهان حادث میشود میتواند به نوعی با این واحد ارتباط داشته باشد. این ارتباط نوعی شناخت همه جانبه را در مورد ابعاد گوناگون جهان اسلام طلب مینماید. میتوان اینگونه بیان نمود که این جهان به عنوان یک قطب سیاسی و یک قطب جمعیتی از لحاظ استراتژیکی مورد توجه در تمامی عرصهها قرار گرفته است و درصحنههاي جهاني نقش عمده وپايگاه بسيارمستحكمي را داراست. همچنین اين مجموعه پس از ظهور اسلام شامل تغييرات زيادي بوده تا شكل كنونى را به دست آورده است.
مطالعهی این جهان در دو سال اخیر، به سبب وجود تحولاتی که در تعدادی از کشورهای اسلامی تحت عنوان بیداری اسلامی صورت گرفت توجه کارشناسان این حوزه را به خود جلب نموده است. دغدغهی ذهنی ما در این تحقیق بررسی جنبههای مختلف جهان اسلام است. این ابعاد شامل شرایط فرهنگی، جغرافیایی، سیاسی، اقتصادی، جمعیتی و … میشود. به تعبیر دیگر در جریان تحقیق تلاش خواهیم کرد تا با مطالعهی دقیق اسناد و اطلاعات موجود به شناخت جهان اسلام به عنوان یک کل و بررسی ویژگیهای کشورهای اسلامی به عنوان اجزای تشکیل دهندهی آن بپردازیم. لزوم بررسی جهان اسلام به عنوان یک واحد عظیم و کشورهای عضو این جهان جهت بدست آوردن اطلاعات دقیق و صحیح در این حوزه از مسایل مهم و خاص در این پژوهش به شمار میرود.
البته بیان این مطلب حائز اهمیت است که بدست آوردن تمامی اطلاعات در این زمینه به دلیل گستردگی و تنوع موضوعات کاری دشوار بوده و بعضا به دلیل نبود اطلاعات جامع و کامل در زمینههای فوق، با مطالعه اسنادی سعی نمودیم تا به بررسی حوزههایی از جهان اسلام و اعضای آن بپردازیم.
2- 1- بیان موضوع
امروزه مشخصات فرهنگی، اجتماعي، اقتصادي، سياسي، جمعیتی و تكنولوژيكي کشورها از يك جهت به عنوان يك نيروي مهم تعيينكننده در سرنوشت )اقتصادي، سياسي و فرهنگي وضعيت( فعلي جوامع محسوب ميشوند و از طرف ديگر با عملكرد كيفي خود ميتوانند در تعيين چشم انداز آيندهی كشورها و نواحي در جهان اسلام به صورتهاي مثبت يا منفي نقش داشته باشند. اکنون جهان اسلام به عنوان يك نيروي عظيم اجتماعي، اقتصادي، سياسي و فرهنگي در تمام صحنههاي جهاني مطرح شده و معادلات سياسي بسیاری را برهم زده است.
جهان اسلام به عنوان يك واحد گسترده در زمینههای فرهنگی، سياسي، نظامي و همچنین در عرصههاي دور و نزديك قارهها و تمام سرزمينهاي جهان به وضوح مطرح بوده و عاملی مهم از لحاظ اجتماعي و فرهنگی به شمار ميرود. درمحافل اجتماعي، سياسي، اقتصادي وفرهنگي جهان همواره به عظمت جهان اسلام وكشورهاي اسلامي تاكيد ميشود، زيرا اين جهان شناخته شده، حدود 22 درصد جمعيت دنيا و 25 درصد كشورهاي جهان را در خود جای داده و همچنین درصحنههاي جهاني نقش عمده وپايگاه بسيارمستحكمي را داراست. مسلماً مطالعه و تحليل موقعيتهاي فرهنگی، اجتماعي، ايدئولوژي واقتصادي اين جامعه و همچنین سيماي آيندهی آن ازجهات بالابسيارحائزاهميت است.
به تعبیر دیگر ما در جریان تحقیق تلاش خواهیم کرد تا با استفاده از روش اسنادی در پی آن باشیم تا با شناخت مختصات این مجموعه، اجزای آن، موقعیت جهان اسلام را در کشورهای اسلامی مورد بررسی قرار دهیم.
3- 1- طرح و تحدید موضوع
همانگونه که پیش از این بیان شد، جهان اسلام به عنوان واحدی عظیم از لحاظ ابعاد سیاسی، اجتماعی، جمعیتی، جغرافیایی و فرهنگی در نظر گرفته میشود. میتوان در مورد جهان اسلام به بررسی مسائل مختلفی پرداخت به دیگر سخن گسترهی موضوعات در مورد این جهان آنچنان وسیع است که جهت بررسی آنها باید فهرستی طولانی از موضوعات تحقیق را تهیه نمود. لذا جهت ترسیم نمودن محدودهی موضوعی این پژوهش اشاره به نکات زیر ضروری است.
در این پژوهش به بررسی جنبههای مختلف جهان اسلام چون ابعاد گوناگون زیر میپردازیم.
در بعد اجتماعی به بررسی ابعاد گوناگون کشورهای اسلامی در سطح ویژگیهای اجتماعی مبادرت ورزیدیم.
در بعد سیاسی به بررسی انواع ویژگیهای کشوهای اسلامی در خصوص جزئیات سیاسی اقدام کردیم.
در بعد اقتصادی به مطالعهی مشخصاتی از کشورها پرداختیم که در سرنوشت اقتصادی آنها تاثیر عمده دارند.
همچنین به بررسی مسایلی چون ارتباطات درون فرهنگی و میان فرهنگی، همگرایی و واگرایی جهان اسلام و بیداری اسلامی، مبادرت ورزیدیم.
4- 1- اهداف فرعی و اصلی
هدف اصلی تحقیق عبارت است از یک پژوهش اکتشافی دربارهی مختصات جهان اسلام و ارتباطات فرهنگی به منظور تامین منبع درسی جهت دوره کارشناسی ارشد رشتهی تبلیغ و ارتباطات فرهنگی.
اهداف فرعی تحقیق عبارت اند از:
1 -بررسی کلیات و مفاهیم
2-بررسی توزیع جغرافیایی
3-بررسی ویژگی های جمعیت شناختی جهان اسلام
4-مطالعه شرایط اقتصادی جهان اسلام
5-مطالعه اوضاع سیاسی جهان اسلام
6-مطالعه اوضاع اجتماعی جهان اسلام
7-مطالعه بیداری اسلامی
8-بررسی ارتباطات درون فرهنگی در جهان اسلام و ارتباطات فرهنگی میان کشورهای اسلامی
9-برررسی همگرایی و واگرایی کشورهای اسلامی
5- 1- اهمیت موضوع تحقیق
در باب اهمیت موضوع تحقیق میتوان بیان کرد که جهان اسلام با در نظر گرفتن آنچه در مورد ابعاد گوناگون و وسیع آن میدانیم بسیار نیازمند مطالعه و بررسی است. با دانستن ویژگیهای مهم سیاسی، جمعیتی، جغرافیایی و فرهنگی جهان اسلام اهمیت بررسی این موضوع به خوبی نمایان میشود. در ضمن این مطلب که تا به حال خود جهان اسلام به عنوان یک کل،کمتر در نظر گرفته شده است و ویژگیهای متفاوت آن از لحاظ وضعیت جغرافیایی، اجتماعی و … تنها در مورد تک تک کشورهای اسلامی مورد تحقیق و بررسی قرار گرفته است.
دیگر موضوع اینکه همگرایی جهان اسلام نیز به عنوان یک قطب بزرگ سیاسی و اجتماعی تا به حال به صورت جدی مورد مطالعه قرار نگرفته است. همگرایی این واحد عظیم میتواند موجب تحولات عمده و بزرگی در خود جهان اسلام(کشورهای اسلامی) و کل جهان گردد.
آنچه به عنوان ویژگیهای اجتماعی در این واحد عظیم وجود دارد چون دین، زبان، نژاد، جمعیت، نرخ تولد ونرخ مرگ ومیر از آنجایی مهم مینماید که جزء خصوصیات مهم یک جامعه برشمرده میشوند. جهان اسلام همواره از لحاظ سیاسی مورد توجه قدرتهای جهان قرار گرفته است. بررسی آنچه در شرایط جدید روی میدهد مستلزم دانستن اطلاعات پایه در مورد این ویژگیها است.
همگرایی و واگرایی کشورهای اسلامی در جهان اسلام از اهمیت بالایی برخورداراست. در گروی همگرایی بالا و تقلیل واگراییها جهان اسلام به وحدتی همه جانبه دست پیدا خواهد کرد. در این صورت قدرت همراه این عظمت خواهد شد و مطمئنا راهی جهت پیشبرد اهداف والای اسلامی و انسانی در پیش روی ما قرار خواهد گرفت.
میتوان از جنبههای مهم دیگر در موضوع انتخاب شده به بحث بیداری اسلامی اشاره نمود. آنچه به عنوان موجی فراگیر در کشورهای اسلامی اتفاق افتاد و یکی پس از دیگری جوامع اسلامی را در معرض تغییر و ایستادگی در برابر ظلم قرار داد، هماکنون این پدیده از موضوعات مورد گفتگو در اکثر محافل سیاسی و علمی است. همچنین مطالعهی علل پیدایش این انقلابها و اعتراضات و دلیل شکلگیری آنها از مقولات مهم بر شمرده میشود. اهمیت دیگر مطالعهی نقش رسانهها در شکل گیری این اعتراضات و انقلابها میباشد.
6- 1- ضرورت انجام پژوهش
یکی از دلایلی که ضرورت انجام پژوهش را در این زمینه مشخص میکند، موضوعات اخیری است که در جهان اسلام اتفاق افتاده است. آنچه تحت عنوان بیداری اسلامی در کشورهایی چون بحرین، لیبی، تونس، مصرو … در دو سال اخیر رخ داد، نیازمند مطالعه و بررسی است.
همچنین وجود تفرقههای مذهبی در کشورهای اسلامی، نشان میدهد که مطالعهی همگرایی و واگرایی بین کشورهای اسامی ضروری است. بررسی علل ایجاد همگرایی و دلایل ایجاد واگرایی در جهان اسلام میتواند از وقوع بیشتر این پدیده جلوگیری نماید. مطالعهی پدیدهی واگرایی و علل بروز این پدیده در جهان اسلام نیز ضرورت انجام پژوهش را مشخص میکند. با مطالعهی دقیق و یافتن دلالیل آن میتوان از بروز آن جلوگیری نمود. واگرایی را به همگرایی بدل نمود و زمینه قدرتمند شدن جهان اسلام را فراهم نمود.
پرهیز از نگاه جزئی به جهان اسلام و نادیده گرفتن تاثیر اجزای آن( کشورهای اسلامی) به عنوان یک کل در رخ دادن پدیدههای گوناگون وپرهیز از پرداختن به مسایل حاشیه ای از دیگر دلایل ضرورت انجام پژوهش میباشد.
جهت مطالعهی بهتر و موثرتر در مورد جهان اسلام و کشورهای موجود در آن به اطلاعات دقیق و به روزتری احتیاج داشتیم. در مطالعات مقدماتی در منابع و مدارک موجود در راستای موضوع مورد نظر اطلاع یافتیم که ویژگیهایی مربوط به کشورهای اسلامی در ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، نوع و تعداد رسانهها مربوط به سالیان دور است، بنابراین ما تلاش نمودیم تا اطلاعات به روزتری نسبت به مدارک گردآوری شده درگذشته بیابیم.
امروزه باتوجه به اینکه بیش از یک میلیارد نفرمسلمان در گوشه وکنارجهان زندگی میکند وزعامت ورهبری بسیاری از دولتهای دنیا را بدست دارند ولی بدلیل ناهماهنگ بودن باهمدیگر وعدم اتحاد و همبستگی هر روزبیش ازپیش از ناحیهی بیگانگان ضربات جبران ناپذیری نسبت به اسلام وامت اسلامی وارد میشود ومسلمانان هرروز بیش از دیروز قدرت واقتدار خود را از دست میدهند، اختیارات از آنان سلب میشوند، به بهانههای مختلفی مورد اتهام و محکومیت قرارگرفته وعملا صحنهی رقابتها و تاخت وتازهای آنان قرار میگیرند.
فقدان منبع روزآمد در درس مختصات جهان اسلام و موضوع مورد بحث باعث شده تا اطلاعات در مورد جهان اسلام تنها در سطح ارایه مطالب در مورد ویژگیهای کشورهای اسلامی باشد وهیچگاه به صورت کلی به جهان اسلام پرداخته نشده است. لازم به ذکر است در گذشتههای دور استعمارگران اطلاعات دقیقی در مورد جهان اسلام در اختیار داشتند.آنها از این اطلاعات به منظور پیش بینی روشهایی جهت فتنه انگیزی در بین مسلمانان استفاده میکردند این در حالی بود که خود مسلمین در این زمینه فعالیتها و پژوهشهای منسجمی را انجام نداده بودند. مطلب فوق ضرورت انجام اینگونه از پژوهشها را توسط خود مسلمین روشن میسازد.
نتیجه گیری:
جهان اسلام واحد بزرگی است که از لحاظ گوناگون در جهان مورد توجه قرار گرفته است. اندیشمندان فراوانی این گستره را از ابعاد گوناگون و گاه به طور کلی مورد تجزیه و تحلیل قرار داده اند. جمعیت کثیری که در 57 کشور اسلامی تحت عنوان جهان اسلام قرار دارند، گستردگی جغرافیایی این جهان چهار قارهی و دلایل دیگر چون مطالعهی پدیدهی بیداری اسلامی، همگرایی و واگرایی، بررسی کلیت جهان اسلام به عنوان یک واحد سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و… تحقیق در این زمینه از جمله موضوعاتی هستند که در جریان تحقیق مورد توجه قرار گرفته اند. علاوه بر این بررسی انواع شرایط چون سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و روابط فرهنگی از آن جمله اند.
فصل دوم: ادبیات تحقیق و چهارچوب نظری
فصل ادبیات تحقیق و چهارچوب نظری شامل سابقهی تاریخی موضوع، پیشینهی تحقیقات انجام شده و مبانی نظری است. در قسمت سابقهی تاریخی موضوع، جامعهی اسلامی از زمان پیامبر اکرم(ص) تا کنون مورد بررسی واقع شده است. پیشینهی تحقیقات انجام شده، پژوهشها و مطالعات در این حوزه را مدنظر قرار داده و در مبانی نظری این پژوهش واژهی جهان، جهان اسلام و سایر جهانها و تقسیم بندی آنها مورد مطالعه قرارگرفته است. نام گذاری جهان اسلام، بررسی مفهوم آن در دوران متقدم و در دوران حاضر، همچنین تعریف مورد قبول از جهان اسلام از دیگر مواردی است که در مبانی نظری بدانها توجه شده است.
1- 2- سابقهی تاریخی موضوع
نخستین‌جامعهی‌اسلامی‌، در یثرب‌(مدینه النبی)توسط‌پیامبر اكرم‌صلی‌اللّه ‌علیه‌وآله‌وسلم‌تشكیل‌شد، هنگامی که ایشان رسالت الهی خود را اعلام کردند، پس از سیزده سال از مکه هجرت نمودند و در مدینه اولین جامعهی اسلامی را بنا کردند. مردم‌حجاز و جزیره‌العرب‌، به‌ویژه‌پس‌از فتح‌مكه‌، به‌سرعت‌به‌اسلام‌گرویدند، در زمان‌رحلت‌آن‌حضرت‌، اسلام‌تقریباً در شبه‌جزیره‌تثبیت‌شد. در زمان‌خلافت‌ابوبكر (11ـ 13) حدود اسلام‌به‌سراسر جزیره‌العرب‌، بخشی‌از شام‌و باریكهی‌كوچكی‌از ساحل‌شرقی‌آفریقا كشیده‌شده‌بود. در زمان‌خلافت‌عمر (13ـ23)، این‌حدود در بخشهایی‌از ایران‌، شام‌و آناطولی‌و شمال‌آفریقا و حدود افریقیه‌گسترش‌یافت.‌(مومنی، 1389: 6)
در آغاز خلافت عربی امویان قلمرو اسلام تا دیوارهای چین و بخش اعظمی از شبه قارهی هند در شرق، شمال آفریقا و اندلس(اسپانیا، پرتغال و بخشی از فرانسه امروز) گسترش یافت با توجه به رویکرد عربی این دولت، در آن زمان به سایر دول غیر عربی کوچکترین توجهی لحاظ نمیگردید. از اینرو در میان سایر ملل وابسته به قلمرواموی نارضایتی بروز کرد. به دلیل همین نارضایتیها این دولت در سال 132ه.سقوط نمود. در پایان‌دوره‌ی اموی قلمرو اسلام‌تا دره‌های‌سند و سیحون‌و دریاچه‌ی آرال‌در شرق‌، ارمینیه‌در شمال‌، شمال‌افریقا و سراسر شبه‌جزیرهی‌ایبری‌در اروپا توسعه‌پیدا كرد. در آن زمان حدود جهان اسلام از فرغانه و انتهای خراسان تا طنجه در مغرب، از دربند(باب الابواب) تا جده بوده است. درواقع حدود اسلام‌از مشرق‌به‌كشور هند، از مغرب‌تا سرزمین‌سیاهیان اقیانوس‌اطلس‌و اندلس‌، از شمال‌به‌روم‌و ارمینیه‌و خزر و سرزمین های‌بلغار و اسلاو و تركستان‌و چین‌، و از جنوب‌به‌اقیانوس‌هند محدود بود. در سده‌ی چهارم‌، یک فرد مسلمان‌می‌توانست‌در داخل‌حدود مذكور، كه‌یكسان‌نماز بر پا می‌كردند و دین‌واحدی‌داشتند، سفر كند. در اواخر قرن‌چهارم‌، مملكت‌اسلام‌را از كاشغر در مشرق‌و سوس تونس‌در مغرب‌، به‌فاصله‌دو ماه‌راه‌، ذكر کردهاند.
پس از امویان، دولت عباسی پا به عرصه گذاشت. با توجه به کمک ایرانیان خراسان خصوصا ابومسلم خراسانی به این دولت، عباسیان خود را مدیون ایرانیان میدانستند، از اینرو شان و جایگاه ایرانیان و سپس ترکان بالا رفت. (شیرازی، 1379: 45)
قرن چهارم و پنجم قمری در واقع عصر طلایی و شکوفایی تمدن اسلامی (رنسانس) است که همزمان با تجربه‌ی بزرگترین امپراتوری قرون وسطا یعنی خلافت عباسی بود. این امر که باعث بروز و ظهور استعدادهای بالقوهی ملل و اقوام دیگر در گستره‌ی نظام سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شد، شکوفایی و عظمت مسلمانان را به همراه داشت که مایه‌ی سرافرازی و مباهات بوده است. این شکوفایی از متن تعالیم اسلام جوشیده بود در این دو قرن علی رغم پیوستگی کلی میان سرزمین‌های اسلامی حاکمیت سیاسی هر منطقه به سمت استقلال پیش رفت. این مسأله تأثیر شگرفی هم بر افکار و اندیشه‌ها داشت. حاکمان هر منطقه‌از نوعی سیاست مذهبی جانبداری می‌کردند و در هر منطقه، بنا به سنت‌های دیرین آموزش و همچنین گرایش حاکمان یکی از این اندیشه‌ها بر افکار دیگر غلبه میکرد. (اسعدی، 1375: 87)
در دورهی‌عباسیان‌، اگر چه‌قلمرو حكام‌عباسی‌در بسیاری‌از مناطق‌جزیره‌العرب‌و شمال‌افریقا محدود شده‌بود، حدود اسلام‌در بخشهایی‌از مشرق‌و افریقا توسعه‌یافت‌و در سده‌های‌پس‌از حكومت‌عباسیان‌، جنوب‌شرقی‌آسیا (به‌ویژه‌مالزی‌و مجمع‌الجزایر اندونزی‌) به‌اسلام‌گروید.
در دورهی عباسیان که 524 سال به درازا کشید (از 132 تا 656ه.) قلمرو اسلام به وسیعترین حد خود رسید. تا زمان پس از آن هرگز وسعت و وحدت جهان اسلام اینچنین نبوده است. با سقوط دولت عباسی در سال 656ه. به دست مغولان کشور یکدست اسلامی به چندین دولت و مملکت تقسیم شد. (مومنی، 1389: 7)
در حدود صد سال پس از تأسیس دولت عباسی، استقلال طلبی امیران آغاز شد. آنان از شرق ایران و شمال آفریقا، یعنی نقاطی که از مرکز خلافت عباسی (بغداد) بسیار فاصله داشتند، تجزیه قلمرو عباسیان را آغاز کردند. از جمله این امیران، طاهریان در ایران بودند. پس از طاهریان، صفاریان قدرت یافتند که حتی به بغداد نیز لشکر کشیدند. در شمال آفریقا و مصر نیز امرای بنی اغلب، بنی طولون و…قدرت یافتند، طاهریان، صفاریان، بنیاغلب، بنیطولون و امثال آنها برای تأسیس حکومتهای مستقل خویش، دارای انگیزه‏های سیاسی، قومی و غیره بودند. اوج قدرت یابی امیران ‏در دورهی آل بویه بود. آنان بغداد را تصرف کردندو خلیفه را عملا مطیع اراده خود ساختند. از آن پس تا دهها سال خلفای عباسی بازیچه‏ای در دست آل بویه بودند،که در این میان دولت عثمانی(در کشورهای عربی امروزه) و صفوی(ایران فعلی) به شکل برجسته و شاخص بروز کردند. دولت عثمانی جایگاه مهمی در تاریخ دارد. در این دولت که از شهر استانبول بر سراسر کشورهای عربی امروز حکمفرما بود برای هر تمام این سرزمینها که در آن زمان هر کدام یکی از ولایات(استان ها)دولت عثمانی به شمار میآمد، حاکمی از سوی سلطان ترک عثمانی تعیین میگردید. (اسعدی، 1375: 90)
فتوحات این دولت به سه قارهی مهم آسیا، اروپا و آفریقاگسترش یافت و به صورت یک دولت آسیایی، اروپایی، آفریقایی درآمد. درواقع این نخستین دولت اسلامی بود که با سپاه نیرومند خود، قدم در اروپا نهاد. اهمیت این نیروی اسلامی از لحاظ نظامی، سیاسی، حقیقتی انکار ناپذیر است. دولت عثمانی، نقش مهمی را در نشر اسلام در اقصا نقاط اروپایی برعهده داشت. زمانی که آنان در آناتولی، در نزدیکی مناطق مسیحی نشین پراکنده و مستقر بودند، بر جدیت و نیروی آنان افزوده شده و روح جهاد را در نبردهای خود در اروپا استوار کردند. پس از برخورد آنان با سپاهیان صلیبی (آنان پیاپی از دولتهای مختلف اروپایی اعزام میشدند و تشکیلات پاپ در رم از آنان حمایت و دعوت به پیوستن مسیحیان به آنان میکرد)، این احساس جهاد در بین عثمانیها بیشتر شد، در اکثر نبردهایی که صورت میگرفت، پیروزی از آن عثمانیها بود، دارالحرب به دارالاسلام تبدیل و بذر اسلام در سرزمین های اروپایی کاشته شد. بدین ترتیب حرکت فتوحات اسلامی در آناتولی و اروپا، در مسیر نشر اسلام قرار گرفت. اسلام در برخی از مناطق با سرعت بیشتر و در برخی از سرزمین های اروپایی با سرعت کمتری گسترش مییافت. به تدریج برخی از این شهرها مانند قونیه، بورسا، ادرنه واستانبول به طور کامل به صورت شهرهای اسلامی عثمانی و مراکز علوم اسلامی درآمد. (شیرازی، 1379: 60)
این روند حدود 600 سال به درازا کشیدتا اینکه پس از جنگ جهانی اول(1918-1914م.) و در اثر شکست دولت عثمانی و پیروزی کشورهای اروپایی و در نتیجه عهدنامه ننگین سالکس-پیکو ولایات عثمانی که اینک هر کدام به یک کشوری مبدل شده بودند میان دو ابر قدرت فاتح جنگ در آن زمان یعنی انگلیس و فرانسه تقسیم گردید و وعده به آنان مبنی بر استقلالشان زیر پا گذاشته شد، استعمار نوین بر بیشتر کشورهای اسلامی و عربی سایه انداخت به نحوی که کشورهای لبنان، سوریه، الجزایر،مغرب و تونس جزو سهمیه فرانسه گردید و کشورهای عراق، اردن،امیر نشینان حوزه خلیج فارس، عربستانسعودی، یمن ومصرجزء سهم انگلیس گردیدند. در این میان تنها لیبی جزء مستعمرهی ایتالیا ماند. با توجه به مطالب فوق در حقیقت کشورهای اسلامی در فاصلهی دو جنگ جهانی(1914-1939م) تلاش میکردند تا استقلال خود را از استعمارگران جدید بدست آورند.
این مهم تنها پس از جنگ جهانی دوم در سال 1945م. محقق یافت و هفت کشور عرب به ظاهر استقلال یافته که شامل مصر و سوریه، عراق، لبنان، عربستان سعودی، یمن و عمان در سال 1945م. و بلافاصله پس از جنگ جهانی دوم دست به تاسیس اتحادیهی عرب زدند این اتحادیه در طول نیم قرن بعدی تلاش کرد استقلال دیگر کشورهای عربی را بدست بیاورد تا اینکه امروز 21 کشور عرب عضو این اتحادیهی میباشند. (مومنی، 1389: 8)
سایر کشورهای اسلامی مثل ایران، پاکستان، اندونزی، مالزی و بنگلادش هر کدام با به کار گیری سیاست خاص خود در طول سده 20م. استقلال خود را به طور آشکار و یا پنهان بدست آوردند تا اینکه سرانجام در اجلاس1969م. توافق کردند اتحادیهای میان خود تشکیل دهند و سازمان کنفرانس اسلامی را به وجود آوردند. به مرور زمان اعضای این اتحادیه افزوده شد و به 57 عضو رسید. کاربرد اصطلاح جهان اسلام پس از پیروزی انقلاب اسلامی، افزون بر کتابها و مقالات علمی، در متون حقوقی و برنامهای نیز راه یافت. در اصل یازدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1358 شمسی، اصطلاح جهان اسلام و ملل اسلامی آمده است، در سندی به تاریخ 11 آذر 1382،که موضوع آن چشمانداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 شمسی است، نیز عبارت جهان اسلام به کاررفته و در بند سیام سیاستهای کلی برنامه چهارم توسعه جمهوری اسلامی ایران، تحکیم روابط با جهان اسلام مطرح شده است.
2- 2- پیشینهی تحقیقات انجام شده
در زمینهی مسایل جهان اسلام، پژوهشی کامل بدان صورت که تمام زوایا و ابعاد جهان اسلام را مورد بررسی قرار داده باشد در دسترس نیست. آنچه در پژوهشهای انجام شده وجود دارد بررسی موضوعی جنبههای متفاوت جهان اسلام است. آثاری که بعضا در این حوزه وجود دارد در زمینهی اطلاعاتی چون جمعیت ، جغرافیا و تعداد کشور های اسلامی که دچار تغییر شدهاند اطلاعات کافی و به روز را دارا نمی باشند. ولیکن وجود این گونه مدارک حتی با وجود تغییراتی که در آنها لحاظ نشده است موثر واقع شدند. مطالبی که در این زمینه وجود دارد ما را به بررسی همان مسائل درتاریخی نزدیکتر به تاریخ معاصر راهنمایی میکنند. از آثار موجود میتوان به پایاننامهی علي اصغر رجاء با عنوان تجزيه‌ي جهان اسلام و پيامدهاي آن در تاريخ معاصر اشاره نمود. در این پژوهش به طور کلی به مطالعهی عوامل تجزیهی جهان اسلام و پیامدهای آن در حوزههای گوناگون پرداخته شده است، همچنین به ادوار تاریخی جهان اسلام و شاخصهای جهان معاصر میپردازد، زمینههای داخلی و خارجی بحرانها را در جهان اسلام مورد مطالعه قرار میدهد و به وضعیت و ساختار داخلی جهان اسلام در دوران معاصر توجه میکند. همچنین شرایط بین المللی جهان اسلام را مورد بررسی قرار میدهد، به واکاوی علل عدم انسجام و وحدت جهان اسلام اقدام کرده و برخی از ویژگیهای اقتصادی و فرهنگی این جهان را مورد توجه قرار میدهد.
اثر دیگر، مقالهای با عنوان بررسي وضعيت مسلمانان در مقايسه با پيروان ساير اديان از مهدی محسنیان راد است که وضعيت مسلمانان جهان براساس برخي شاخص‏هاي جمعيتي در حال و آينده و هم‏چنين جايگاه توسعهيافتگي و برخي از علل آن در مقايسه با ساير اديان بررسي شده است.
در این تحقیق به بررسی این موضوع پرداخته میشود که با کاهش سهم مسيحيان و بوداييست‏هاي جهان طي سالهای آينده وافزایش سهم مسلمانان، اين افزايش با وضعيتي از توسعه يافتگي و عقب ماندگي همراه خواهد بود براين اساس، نگارنده به برخي از وجوه آن توجه کرده و عواملي چون ميزان شاخص توسعه انساني و زير شاخص‏هاي آن (اميد به زندگي، سهم باسوادي، درجه سواد، توليد ناخالص سرانه)، ميزان شاخص دسترسي به رسانه‏ها و زير شاخص‏هاي آن (مطبوعات، راديو، تلويزيون)، ميزان شاخص دسترسي به فن‏آوري‏هاي اطلاعاتي و ارتباطي و زير شاخص‏هاي آن (اينترنت، کامپيوتر، موبايل و تلفن) و شاخص آزادي رسانه‏ها در جهان اسلام را با ساير اديان مقايسه نموده است.
پژوهش دیگر پایان نامهای با عنوان تحليلي بر آخرين وضعيت اجتماعي – سياسي كشورهاي اسلامي از مهدی ارغانی است که بعد عظيم اجتماعي جهان اسلام را بصورت كمي و با مراجعه به آخرين آمارهاي موجود و موثق بررسي نموده و نحوه توزيع جغرافيايي آن را در جهان به ويژه در كشورها و نواحي اسلامي مورد تجزيه و تحليل قرار داده است. در كنار كميت موضوع، كيفيت اجتماعي اين نيروي عظيم جمعيتي را مورد توجه قرار داده است و معيارهاي شهرنشيني، سواد و تخصص و سازندگي را در مورد این جمعيت با كميت بالا را بررسی میکند.
3- 2- مبانی نظری
جهان نامی رایج برای مجموعهی تمدن بشر، به ویژه تجربهی بشر، تاریخ، یا به طور کلی وضعیت بشر است. واژهی جهان هم در معنی کرهی زمین و هم در مورد کیهان و همچنین کل هستی کاربرد دارد. از واژهی جهان برای اشاره به هر مجموعه بزرگ نیز استفاده می‌شود برای نمونه جهان ایرانی، جهان عرب، جهان ادبیات، جهان شرق و غرب و غیره. از نظر ریشه، واژه جهان دگرگون‌شدهی واژه گیهان پهلوی است. واژه‌های کیهان و گیتی نیز از همان ریشه آمده‌اند.(مومنی،1389: 4) در بحث دیانت جهان اخری در مقابل جهان اولی قرار میگیرد.واژه دنیا از دنی به معنای پست میآید از اینرو به جهانی(کره خاکی) که در آن زندگی میکنیم، دنیا میگویند.
علاوه بر این میتوان گفت نامگذاری و ناحیهبندی واحد عظیمی که اینک آن را جهان اسلام میشناسیم، از آغاز تشکیل نخستین جامعهی اسلامی در مدینه و در طول انتشار و گسترش تدریجی اسلام، با هر نوع محتوای سیاسی حاکم بر این فرآیند، با کاربرد اصطلاحات و ترکیبات همگونی همراه بوده است. عبارت جهان اسلام که در چند دههی اخیر رواج یافته مرکب از دو واژه با با کاربردهای گوناگون است. واژهی جهان در فارسی دری به معنای زمین یا ربع مسکون به کاررفته است. در تمامی کتابهای دورهی اسلامی مطالبی که در تعریف جهان آمده است تعریف فوق را تایید میکند. در دوره معاصر، واژه جهان به تدریج در ترکیبهای گوناگون به کاررفته است. ازجمله در جهان اول، دوم، سوم ، جهان اسلام و برنامهها و سازمانها با مقیاس فراقارهای مانند تجارت جهانی،بازار جهانی،جهان شهرها ،سازمان تجارت جهانی.(همان: 7)
همچنین در ادامهی بررسی این موضوع میتوان بیان کرد در قرن اخیر به مجموعهای از کشورها با ویژگیهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی خاص که مشخصهی اصلی و مشترک اعضای یک کلیت است، واژهی جهان اطلاق گردیده است. میتوان همین مشخصات را دربررسی این کلیت مدنظرقرار داد. در دوران متقدم اسلامی مفهوم جهان اسلام با عناوین گوناکونی عرضه شده است. از آن جمله با نام مملکت اسلامی و بلاد اسلامی، بلدالاسلام و در بسیاری ازمتون به معنای سرزمین اسلامی به کار رفته است و یا با نام ممالک به کار رفته است. مملکت اسلام یکی از چهار مملکت جهان (اسلام،روم،چین و هند) است که با حدود مشخص معرفی شده است. همچنین بلاد اسلام با بیست اقلیم برای شناساندن جهان اسلام استفاده شد است.
علاوه بر اینکه جهان اسلام را با ترکیبات مشابه به کار بردهاند، کاربرد دیگری نیز برای آن ذکر شده است، حدود عالم یعنی نواحی مسلمان یا حدود مسلمانی که برای معرفی قلمرو مسلمانان استفاده شده است.
برای اولین بار اصطلاح جهان اسلام درسال 1906م. در کتاب دنیای اسلام امروز ذکر شده است. در چاپ اول دایره المعارف اسلام اصطلاح مردم مسلمان برای آن به کاررفته است و عبارات سرزمینهای اسلامی، امپراتوری اسلامی، مملکت اسلامی و نواحی اسلامی پس از آن مورد استفاده قرار گرفته است.
در ایران برای بیان مفهوم جهان اسلام، دانشنامه ایران و اسلام از عبارات کشورهای مسلمان، عالم اسلامی و جامعه اسلامی استفاده کرده است. کاربرد اصطلاح جهان اسلام پس از پیروزی انقلاب اسلامی، افزون بر کتابها و مقالات علمی، در متون حقوقی و برنامهای نیز راه یافت. در اصل یازدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1358 شمسی، اصطلاح جهان اسلام و ملل اسلامی آمده است، در سندی به تاریخ 11 آذر 1382،که موضوع آن چشمانداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 شمسی است، نیز عبارت جهان اسلام به کاررفته و در بند سیام سیاستهای کلی برنامه چهارم توسعه جمهوری اسلامی ایران، تحکیم روابط با جهان اسلام مطرح شده است.
کاربرد جهان اسلام در عنوان بسیاری از احزاب و گروهها، سازمانها،موسسات، همایشها، مجامع، کتابهاو مجلات حوزهی فرهنگ و تمدن اسلامی رایج است. (همان: 9-8)
در این پژوهش جهت بررسی جهان اسلام، تعریف جمعیتی مهدی محسنیان راد مبنای مطالعهی خود قرار دادیم.
مهدی محسنیان راد عضو هيأت علمي دانشکده فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق (ع) در مقاله ای با نام بررسي وضعيت مسلمانان در مقايسه با پيروان ساير اديان ،رسمي‏ترين تعريف از جهان اسلام را اینگونه بیان میکنند: «اعضاي سازمان کنفرانس اسلامي که مشتمل بر 54 [57]کشور است.تعریف جمعیتی جهان اسلام را شامل کشورهای دارای اکثریت جمعیت مسلمان تلقی می کند ».( 1374: 14)
نتیجه گیری:
واحد گسترده ای که امروزه ما آن را با نام جهان اسلام میشناسیم، اتفاقی جدید در جهان نیست. از زمان تشکیل حکومت اسلامی توسط پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در مدینه النبی آغاز شد، دورههای گوناگون تاریخی را سپری کرد در این میان به جمعیت و تعداد سرزمینهایی که در اختیار مسلمانان قرار میگرفت افزوده شد تا جهان اسلام با عظمیت و با اهمیت امروزی را پدید آورد. در حال حاضر 57 کشور اسلامی جزء جهان اسلام به شمار میروند که بر اساس تعریف جمعیتی جهان اسلام مورد مطالعه قرار گرفته اند. همگی این کشورها عضو سازمان کنفرانس اسلامی هستند.
فصل سوم: محورهای مطالعه و روش تحقیق
این فصل شامل فهرست مقولات مورد بررسی، تعریف واژگان، جامعهی مورد بررسی، واحد بررسی، قلمرو مکانی و زمانی تحقیق، روش گرداوری دادهها، روش تجزیه و تحلیل دادهها و همچنین امکانات و مقدورات و موانع و مشکلات است. درفهرست مقولات مورد بررسی، مقولاتی که محورهای اصلی پژوهش را تشکیل میدهند مورد بررسی واقع شدهاند. وضعیت جغرافیایی، وضعیت جمعیتی، وضعیت اجتماعی، وضعیت سیاسی، وضعیت اقتصادی و وضعیت اقتصادی از این دست مقولات به شمار میروند. پس از تعریف واژگان به جامعهی مورد بررسی و واحد مورد بررسی پرداخته شده است. در روش گردآوری دادهها به روش اسنادی اشاره و به توضیح آن پرداخته شده است. پس از آن روش تجزیه و تحلیل دادهها بیان و در ذیل امکانات و مقدورات دسترسی کتب و کتابخانهها و در قسمت موانع و مشکلات پراکندگی موضوع و … مورد توجه قرار گرفته اند.
1- 3- فهرست مقولات مورد بررسی
همانطور که میدانیم در مطالعات اکتشافی به جای ارائهی فرضیه به تدوین فهرستی از مقولات اساسی اکتفا میشود. مقولاتی که محورهای اصلی پژوهش را ترسیم نموده است.در جریان مرحلهی گردآوری سعی خواهد شد تا نسبت به کسب اطلاعات پیرامون آنها اقدام شود. مقولات اساسی این پژوهش به شرح زیر است:
وضعیت جغرافیایی جهان اسلام
– مساحت ( کیلومترمربع) ومرتبه در جهان از نظر مساحت
– موقعیت ریاضی
– ناهمواريها و ارتفاعات
– بیابانها و صحاری
– دریاها، دریاچهها و رودها
– خلیجها و تنگهها
– مجمع الجزاير، جز اير و شبه جزاير
– جنگلها
– ویژگی اقلیمی
– شرایط ژئو استراتژیک و ژئوپولتیک جهان اسلام
وضعیت جمعیتی
– جمعیت کشورها در سال 2007
– تراکم جمعیت (نفردرهرکیلومترمربع)
– رشد جمعیت وپیش بینی جمعیت در سال 2027
– زمان دوبرابر شدن جمعیت
– امید به زندگی، نرخ تولد و نرخ مرگ ومیر
وضعیت اجتماعی جهان اسلام
– نژاد
– زبان
– دین
– همگرایی و واگرایی
– ارتباطات فرهنگی
وضعیت سیاسی جهان اسلام
– نام محلی و اسامی دیگر
– پایتخت
– شهرهای مهم
– تاریخ استقلال(در صورت وجود)
– نوع حکومت، رییس جمهور ونخست وزیر، ،نیروی دفاعی
– بیداری اسلامی
وضعیت اقتصادی جهان اسلام
– -واحد پول
– درآمد بودجه و هزینه بودجه
– -تولید ناخالص ملی ومنشاآن
– -بدهی خارجی
– محصولات عمده کشاورزی، منابع معدنی وتولیدات صنعتی
– نیروی کار و توزیع آن.
وضعیت فرهنگی جهان اسلام
– تمدن اسلامی
– تولید علم و منابع علمی (تعداد عناوین کتاب های چاپ شده در کشورهای اسلامی)
– تعداد ایستگاه رادیویی و تلویزیونی
– تعداد دانشجویان و تعداد مراکز آموزش عالی
– رادیو و تلویزیون(خبرگزاریهای تلویزیونی و رادیویی، تعداد تلویزیون و رادیو برای هر هزار نفر در کشورهای اسلامی)
– کاربران اینترنت
2- 3- تعریف واژگان
جهان اسلام: اعضاي سازمان کنفرانس اسلامي که مشتمل بر 54 [57]کشور است. (محسنیان راد، 1374: 18)
ارتباطات میان فرهنگی: ارتباطات میان‌فرهنگی، به‌عنوان فرآیند مبادله اندیشه‌ها، معانی و كالاهای فرهنگی میان مردمانی از فرهنگ‌های مختلف، بین آن دسته از مردمی، كه ادراكات فرهنگی و سیستم‌های نمادینشان به‌اندازه كافی مجزّا هستند تعریف میشود)محمدهادی، 1384: 28)
ارتباطات درون فرهنگی: در توضیح ارتباطات درون‌فرهنگی نوعی از ارتباط تعریف میشودكه در آن، یكی یا هر دوی شركت‌كنندگان، دارای عضویت مشترک باشند. هنگامي كه اين ارتباط با فرد، گروه، سازمان، ملت و كشوري است كه با آن علقه‏هاي فرهنگي داريم، اين ارتباط درون فرهنگي است. (سماور، 1385: 99)
واگرایی : واگرایی به معنای آن کنش و رفتاری است که موجب برهم خوردن ساختار و نظم حاکم بر جامعه میگردد. این واگرایی گاهی در یک گروه اجتماعی کوچک و گاهی در سطح یک واحد سیاسی با حاکمیت مستقل و مشخص می باشد. (زنجانی،1379: 70)
همگرایی: همگرايي به فرآيندي اطلاق مي شود كه در آن، جوامع از خواست و قدرت هدايت مستقل سياستهاي عمده و اساسي خود چشم ميپوشند و سعي ميكنند به تصميمهاي مشترك و هماهنگ دست يابند و تصميم گيري را به نهادهاي مركزي واگذار كنند.(زنجانی،1379: 76)
بیداری اسلامی: بیداری اسلامی پدیدهای سیاسی، اجتماعی است که به معنای بازگشت بیداری و هوشیاری امت اسلامی است تا به خود باوری برسند و به دین و استقلال سیا سی، اقتصادی و فکری خود را بدست آورند و در راستای ایفای نقش طبیعی خود به عنوان امتی اسلامی تلاش کنند. (قزوینی حائری، 1390: 12)
3- 3- جامعهی مورد بررسی
«اعضاي سازمان کنفرانس اسلامي که مشتمل بر 54 [57]کشور است.تعریف جمعیتی جهان اسلام را شامل کشورهای دارای اکثریت جمعیت مسلمان تلقی می کند » (محسنیان راد، 1374: 20) جامعهی مورد بررسی شامل کشورهایی است شود كه مذهب رسمي آن ها اسلام و اكثريت سكنهي آن مسلمان جهان اسلام هستند
با توجه به اینکه رویکرد سازمان کنفرانس اسلامی در شناسایی کشورهای اسلامی، رویکردی جامع است، در این پژوهش در بررسی کشورهای اسلامی به عنوان رویکردی مبنا از آن استفاده نمودیم. در این تقسیم بندی لحاظ شده از سوی سازمان کنفرانس اسلامی بر اساس آخرین آمار ها تعداد اعضای آن 57 کشوراست. علاوه بر دربرگیری معیارهای گوناگون فقهی و حقوقی این تقسیم بندی بر واقعیات جهان موجود منطبق است، ضمن اینکه پیوستگی کشورهای عضو و هم مرز بودن اکثریت آن ها کلیت جهان اسلام را شکل داده است
لازم به ذکر است برداشتهای مختلفی از جهان اسلام در متون و اسناد مطرح بوده که جهت مشخص کردن مسیر از برداشت یاد شده در این پژوهش استفاده نمودیم.
1-3 – نقشهی جهان اسلام، 57 کشور عضو سازمان کنفرانس اسلامی( Wikipedia، تاریخ مشاهده 20/04/1391)
4- 3- واحد بررسی
واحد بررسی در این پژوهش عبارت از جامعه است و برای اینکه آمار یاد شده متناسب باشد، جوامع اسلامی را در قالب کشورهای مسلمان نشین دسته بندی کرده و به تعبیر دیگر اطلاعات هر کشور را گردآوری نموده و ضمن ارایه اطلاعات به جمع بندی آنها و تهیهی مطالب مدون در قالب جهان اسلام دست یافتیم.
5- 3- قلمرو مکانی و زمانی تحقیق
پهنهی جهان اسلام در برگيرندهي محدودهي وسيعي است كه از ساحل غربي اقيانوس اطلس در آمريكاي جنوبي تا حد سواحل غربي اقيانوس آرام در قارهي آسيا را در بر گرفته است. اين وسعتي كه كشورهاي اسلامي را در خود جاي داده است، از نظر موقعيت جغرافيايي و گستردگي طولي و عرضي داراي اهميت فوق العاده اي بوده، حدود 22 درصد از مجموع خشكيهاي جهان را در بر ميگيرد و بخشهاي وسيعي از دو قارهي آسيا و آفريقا و بخشهاي كوچكي از قارهي اروپا و آمريكا را شامل مي شود. كل جهان اسلام با وسعتي بيش از 31 ميليون كيلومتر مربع حدود 22 درصد مساحت خشكيهاي كرهي زمين را در بر ميگيرد كه بدنهي اصلي آن به شكل مستطيلي از كرانه هاي اقيانوس اطلس و شمال آفريقا تا خاورميانهي اسلامي، آسياي مركزي، جنوب غربي آسيا، تمام بنگلادش و كشورهاي جنوب شرق آسيا و در حقيقت بخش عمده اي از قارهي آسيا و آفريقا و بخشي از اروپا را شامل ميشود. از يك ديدگاه مجموعهي 57 كشور اسلامي كه به طور رسمي عضو سازمان كنفرانس اسلامي هستند به سه گروه : كشورهاي آسيايي ( جنوبي، جنوب شرقي و مرکزی)با مساحت 5/9 ميليون كيلومتر مربع، كشورهاي آفريقايي با با مساحت حدود 8/6 ميليون كيلومتر مربع و گروه كشورهاي عربي با 14 ميليون كيلومتر مربع تقسيم مي شوند. (گلی زواره، 1385: 165-161) . مورد قلمرو زمانی نیز میتوان گفت گرداوری اطلاعات درمورد موضوعات تا دی ماه 1390ادامه داشته است.
6-3-روش گرداوری دادهها
جهت گرداوری داده ها در این پژوهش ازشیوهی اسنادی یا مراجعه به اسناد و مدارک استفاده گردیده است. پژوهش اسنادی بر مبنای استفاده از اسناد و مدارك است و زمانی مورد كاربرد است كه یا تحقیقی تاریخی در دست انجام باشد و یا آن‌كه تحقیق مرتبط با پدیده‌های موجود بوده و محقق درصدد شناسایی تحقیقات قبلی در مورد آن موضوع برآمده باشد و یا آنكه پژوهش، نیاز به استفاده از اسناد و مدارك را ایجاب نماید و در اصطلاح آن‌كه بخواهیم در یك زمینه خاص، مأخذیابی كنیم. در استفاده از روش اسنادی در یك بررسی و تحقیق تاریخی دارای فاصله زمانی با واقعه تاریخی سبب می‌شود كه بتوان كل واقعه را در رابطه با وقایع مشابه در جهان آن‌روز دید و تحلیل كرد.(ساروخانی، 1383: 256) فاصله زمانی كه از زمان وقوع حادثه تاریخی تا زمان پژوهش اسنادی پدید می‌آید، كمك می‌كند تا عوامل اصیل رویكرد تاریخی با دقّت بیشتری بشناسایی شوند و از تكرار، اجتناب شود.(همان: 259) این از دلایلی است که شیوهی اسنادی را جهت این پژوهش انتخاب نمودیم.در این زمینه از کتب تخصصی در حوزهی جغرافیا، تاریخ و سیاست استفاده نمودیم. از آخرین آمار دقیق در حوزههای گوناگون مرتبط با موضوع بهرهمند شدیم که که تمامی آنها را از کتب معتبر در این زمینه برداشت نمودیم. جامعه مورد بررسی در این پژوهش،جهان اسلام است که به دلیل گستردگی و شامل شدن 57 کشور اسلامی امکان مطالعات از نوع پیمایشی ، مشاهده و آزمایش را غیر ممکن می کند.در نتیجه استفاده از اسناد و مدارک تنها راه ممکن جهت گردآوری داده ها می باشد.بر این اساس درابتدا فهرستی از مقولات را تهیه نمودیم و با مراجعه به کتب مرجع و سایت های معتبر اینترنتی، مقالات قابل استناد، با مشخص کردن کلیدواژه ها به گردآوری اطلاعات پرداخته شد.
جهت ثبت اطلاعات گردآوری شده استفاده شد و سهولت در تفکیک مطالب از فیش برداری استفاده کردیم وبرای تعیین عناوین اصلی و فرعی فیش ها از فهرست مقولات اصلی و فرعی سود جسته و مطالب مورد نظر بر روی آنها درج گردید.
7- 3- روش تجزیه و تحلیل داده ها
بر حسب ماهیت تحقیق و نوع اطلاعات در این پژوهش از شیوهی کیفی استفاده نمودیم همچنین جهت تجزیه و تحلیل دادهها، متون را بر حسب مقولات گردآوری کرده، سپس اطلاعات گردآوری شده را در ذیل مقولات اصلی و فرعی قرار داده، پس از آن به دسته بندی آنها پرداختیم و جهت تجزیه و تحلیل آنها با استفاده از مطالعه و یافتههای خود در جریان تحصیل و با توجه به مطالبی که گردآوری نموده بودیم به بررسی پرداختیم پس از آن ضمن ارایه آرا و نظرات مختلف، نتیجه گیری و جمع بندی خود را ارائه نمودیم.
8- 3- امکانات و مقدورات، موانع و مشکلات تحقیق
در مورد امکانات موجود میتوان به دسترسی به اطلاعات در کتب شناخت اجمالی کشورها و نواحی مسلمان نشین نوشتهی غلامرضا گلی زواره، وحدت جهان اسلام نوشتهی یحیی صفوی و کتاب حقوق اساسي تطبيقي؛ حقوق اساسي كشورهاي غربي و كشورهاي اسلامي نوشتهی عمید زنجانی اشاره نمود.
همکاری کتابخانهی ملی، کتابخانهی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ،کتابخانهی شهید آوینی و کتابخانهی شهید جهانآرا از جمله سایر امکانات موجودبودند.
از جمله موانع و مشکلات میتوان به گستردگی موضوع مورد مطالعه و وجود مطالب فراوان به صورت پراکنده اشاره نمود همچنین دشواری در دسته بندی اطلاعات پراکنده و عدم وجود اطلاعات به روز در بعضی زمینهها از جمله سایر مشکلات در گردآوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات به شمار میرفت.تعاریف گوناگون و برداشتهای متفاوت از جهان اسلام نیز از مشکلات موجود در این پژوهش بود.
تغییرات در مرز بندی کشورهای جهان اسلام در بازههای زمانی متفاوت و برداشت های متفاوت و مختلف از یک موضوع واحد از دیگر مشکلات بودند که البته با مطالعه بیشتر و جستجوی فراوان در منابع مطالعاتی توانستیم بر بسیاری از مشکلات در زمینههای مطرح شده غلبه کنیم.
نتیجه گیری:
ابعاد متفاوت جغرافیایی، جمعیتی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی از مواردی هستند که در این فصل به آنها اشاره شده است.تمامی مقولاتی که در جریان تحقیق در مورد آنها به گردآوری اطلاعات پرداخته شده است نیز در این فصل بیان شده است. جامع مورد بررسی در این تحقیق بنا بر دسته بندیهای انجام شده 57 کشور عضو سازمان کنفرانس اسلامی هستند که بالغ بر پنجاه درصد جمعیت آنها را مسلمان تشکیل میدهند.قلمرو مکانی تحقیق نیز محدودهی این 57 کشور در چهار قارهی جهان است.گردآوری داده ها تا دی ماه سال



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید