فهرست مطالب
بخش اوّل : مطالعات پایه
1-1 شناخت موضوع
1-1-1 طرح مسأله……………………………………………………………………………………………………………………………………………….5
1-1-2 اهداف پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………….5
1-1-3 پرسشها و فرضیه های تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………6
1-1-4 ماهیّت و مقیاس موضوع……………………………………………………………………………………………………………………………6
1-1-5 ضرورت انجام موضوع……………………………………………………………………………………………………………………………….6
1-1-6 فرآیند پژوهش …………………………………………………………………………………………………………………………………………6
1-1-7 نتایج مورد انتظار……………………………………………………………………………………………………………………………………….7
1-2 گفتمان…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..8
1-2-1 تعریف گفتمان…………………………………………………………………………………………………………………………………………..8
1-2-2 روش تحلیل گفتمان……………………………………………………………………………………………………………………………….10
1-2-3 پيشينه تحليل گفتمان……………………………………………………………………………………………………………………………..10
1-2-4 مفاهيم اساسي تحليل گفتمان………………………………………………………………………………………………………………….11
1-2-5 ويژگي هاي محوري نظريه گفتمان…………………………………………………………………………………………………………..14
1-2-6 انگاره هاي تحليل گفتمان……………………………………………………………………………………………………………………….14
1-2-7 اهداف گفتمان………………………………………………………………………………………………………………………………………..15
1-2-8 عوامل پيروزي وشكست يك گفتمان………………………………………………………………………………………………………..16
1-2-9 نقد تحليل گفتماني………………………………………………………………………………………………………………………………….17
1-2-10 گفتمان در اندیشه فوکو………………………………………………………………………………………………………………………17
1-3 فرهنگ………………………………………………………………………………………………………………………………………………..30
1-3-1 معنای فرهنگ………………………………………………………………………………………………………………………………………..30
1-3-2 تعریف فرهنگ………………………………………………………………………………………………………………………………………..30
1-3-3 فرهنگ و فرهنگ عمومی……………………………………………………………………………………………………………………….32
1-3-4 شاین و لایه های فرهنگی………………………………………………………………………………………………………………………32
1-3-5 توسعه فرهنگی……………………………………………………………………………………………………………………………………….34
1-3-5-1 توسعه فرهنگی از دید گاه یونسکو……………………………………………………………………………………………34
1-3-5-2 سیاست فرهنگی سنتی…………………………………………………………………………………………………………..36
1-3-5-3 سیاست فرهنگی جدید…………………………………………………………………………………………………………….36
1-3-6 آموزش مداوم و زندگي فرهنگي ………………………………………………………………………………………………………………37
1-3-7 جنبههاي فرهنگي محيط به طور كلي……………………………………………………………………………………………………….38
1-3-8 شكلهاي جديد فرهنگ …………………………………………………………………………………………………………………………38
1-3-9 جهاني شدن و فرصت تعامل و گفتگوي فرهنگي……………………………………………………………………………………….39
1-3-10 نقش فرهنگ در نظام اجتماعي………………………………………………………………………………………………………………..40
1-4 تمدن………………………………………………………………………………………………………………43
1-4-1 ابعاد مفهومی واژه تمدن…………………………………………………………………………………………………………………………..45
1-4-2 جامعه بشری به صورت کلی…………………………………………………………………………………………………………………….46
1-4-3 یک استاندارد برای رفتار………………………………………………………………………………………………………………………….46
1-4-4 تعریف تمدن…………………………………………………………………………………………………………………………………………..46
1-4-5 تمدن از دیدگاه مکاتب انسان شناسی………………………………………………………………………………………………………47
1-4-6 مقایسه فرهنگ و تمدن…………………………………………………………………………………………………………………………..48
1-4-7 رابطه بین دو واژه فرهنگ و تمدن……………………………………………………………………………………………………………49
1-4-8 تمدن به عنوان هویت فرهنگی……………………………………………………………………………………………………………….50
1-4-9 ديپلماسي فرهنگي…………………………………………………………………………………………………………………………………..52
1-5 نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………………………………………52
بخش دوم : مطالعات تکمیلی
2-1 هنرو آموزش رابط بین فرهنگ ها…………………………………………………………………………………………………………….55
2-1-1 تعریف هنر……………………………………………………………………………………………………………………………………………..55
2-1-2 هنر از دیدگاه نیوتن…………………………………………………………………………………………………………………………………69
2-1-3 هنر از دیدگاه تولستوی…………………………………………………………………………………………………………………………….57
2-1-4 هنر از دیدگاه کاندینسکی…………………………………………………………………………………………………………………………57
2-1-5 هنر از دیدگاه هربرت رید…………………………………………………………………………………………………………………………58
2-1-6 هنر از دیدگاه شریعتی……………………………………………………………………………………………………………………………..59
2-1-7 مفهوم هنر ، اثر هنری و هنرمند……………………………………………………………………………………………………………….62
2-1-8 سه مرخله هنر………………………………………………………………………………………………………………………………………..63
2-1-9 هنر و واقعیت………………………………………………………………………………………………………………………………………….63
2-1-10 ذهنیت ارزش ها در هنر…………………………………………………………………………………………………………………………..63
2-1-11 اثر هنری ، محتوا و فرم…………………………………………………………………………………………………………………………..64
2-1-12 اثر هنری و هنرمند………………………………………………………………………………………………………………………………….64
2-1-13 هنر و هنرمند………………………………………………………………………………………………………………………………………….64
2-1-14 نقش هنرمند…………………………………………………………………………………………………………………………………………..65
2-1-15 مبانی تاریخ هنر………………………………………………………………………………………………………………………………………66
2-1-15-1 سبک………………………………………………………………………………………………………………………………………………66
2-1-15-2 زمینه تاریخی…………………………………………………………………………………………………………………………………..68
2-1-16 دسته بندی هنر………………………………………………………………………………………………………………………………………68
2-1-17 ارتباط هنر ها با یکدیگر…………………………………………………………………………………………………………………………..69
2-1-18 هنر اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………………………………..70
2-2 آموزش………………………………………………………………………………………………………………………………………………..71
2-2-1 هدف آموزش………………………………………………………………………………………………………………………………………….72
2-2-2 تاثیر آموزش بر فرهنگ……………………………………………………………………………………………………………………………72
2-2-3 تاثیر فرهنگ بر جامعه……………………………………………………………………………………………………………………………..73
2-2-3-1 ارزش ها و صورت های پایدار و کهن…………………………………………………………………………………………………75
2-2-3-2 ارزش ها و صورت های نیمه پایدار یا سبک……………………………………………………………………………………….75
2-2-3-3 ارزش ها و صورت های زود گذر یا مد……………………………………………………………………………………………….75
2-2-4 وضایف نظام آموزش در مقابل فرهنگ……………………………………………………………………………………………………..76
2-2-4-1 فهم میراث فرهنگی…………………………………………………………………………………………………………………………76
2-2-4-2 ارزش سنجی میراث فرهنگی…………………………………………………………………………………………………………….77
2-2-4-3 توسعه و پیشرفت میراث فرهنگی……………………………………………………………………………………………………….78
2-2-5 آموزش هنر…………………………………………………………………………………………………………………………………………….80
2-2-6 هنر اجتماعی و آموزش…………………………………………………………………………………………………………………………….83
بخش سوم : مطالعات زمینه
3-1-1 مشخّصات جغرافیایی……………………………………………………………………………………………………………………………….84
3-1-2 جغرافياي طبيعي و اقليمي استان………………………………………………………………………………………………………………85
3-1-3 تاريخ استان……………………………………………………………………………………………………………………………………………87
3-1-4 شرايط اقليمي شهر قم…………………………………………………………………………………………………………………………….91
3-1-5 انتخاب جهت مناسب ساختمانها……………………………………………………………………………………………………………….97
3-1-6 نتايج و پيشنهادات کلّي…………………………………………………………………………………………………………………………103
بخش چهارم مطالعات تطبیقی
4-1 مرکز حیدر علیف باکو……………………………………………………………………………………………………………………………105
4-2 مرکز فرهنگ ملل نانجینگ……………………………………………………………………………………………………………………110
4-3 مرکز هنر ملل واکر……………………………………………………………………………………………………………………………….113
4-4 مرکز مطالعات فرهنگی حوزه اسکاندیناوی دانمارک………………………………………………………………………………….116
4-5 کاخ موزه فرهنگ آسیایی تایوان…………………………………………………………………………………………………………….119
بخش پنجم : مطالعات فنی و برنامه فیزیکی
4-1-1 فضای باز مجموعه………………………………………………………………………………………………………………………………..121
4-1-2 کلاس های تئوری……………………………………………………………………………………………………………………………….122
4-1-3 تاریکخانه ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………123
4-1-4 فضای نمایشگاهی موقت……………………………………………………………………………………………………………………….123
4-1-5 نمازخانه ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………..123
4-1-6 فضاهای تجاری……………………………………………………………………………………………………………………………………124
4-1-7 ارتباطات مردمی……………………………………………………………………………………………………………………………………124
4-1-8 ارتباطات داخلی…………………………………………………………………………………………………………………………………….125
4-1-9 کتابخانه……………………………………………………………………………………………………………………………………………….125
4-1-10 بخش اداری…………………………………………………………………………………………………………………………………………127
4-1-11 چایخانه و تریا………………………………………………………………………………………………………………………………………129
4-1-12 پارکینگ………………………………………………………………………………………………………………………………………………129
4-1-13 موزه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………130
4-1-14 سالن چندمنظوره…………………………………………………………………………………………………………………………………..131
4-1-15 بازارچه صنایع دستی……………………………………………………………………………………………………………………………..143
4-1-16 آمفی تئاتر…………………………………………………………………………………………………………………………………………….143
4-1-17 رستوران ……………………………………………………………………………………………………………………………………………..144
بخش ششم : طرح نهایی……………………………………………………………………………………………………………..147

بخش اول:مطالعات پایه
1-1 شناخت موضوع
1-1-1 طرح مساله
آنچه كه امروزه در روابط بين كشورهاي نظام بين الملل اهميت زيادي دارد و از جمله عناصر و مولفه هاي اصلي قدرت يك كشور محسوب مي گردد ظرفيت قدرت نرم آن كشور در محيط بين المللي است. محيط امروز بين المللي كه دوران گذار خود را طي كرده و به تعبير جوزف ناي عرصه انتقال تدريجي قدرت از شرق به غرب محسوب می‌شود بيش از هر چيز پذيراي مولفه ها و كاربست هاي ديپلماسي عمومي و فرهنگي است.
استفاده از نيروي نظامي براي كسب استيلاو نفوذ در ميان ملت هاي ديگر كارايي خود را از دست داده و هيچ ملتي ديگر زير بار ظلم و اشغال نظامي نمي رود. از همين روست كه سرمايه گذاري هاي كشورها در زمينه ديپلماسي عمومي و فرهنگي بسيار افزايش يافته و اقبال به اين نوع از ابزارهاي استيلاو نفوذ نرم اهميت فراوان يافته است .
در اين ميان توجه به ديپلماسي فرهنگي و نقشي كه در جهت تامين اهداف و منافع يك كشور ايفا مي كند بسيار ضروري مي نمايد. جمهوري اسلامي ايران به عنوان كشوري كه ظرفيت هاي عظيم تمدني و فرهنگي داشته و با اتكا به همين مولفه ها مي تواند ديپلماسي فرهنگي فعالي را ايفا كند باید به اين عرصه توجه بسيار بيشتري داشته باشد.
1-1-2 اهداف پژوهش
• تغییر روش تسلط کشورها بر یکدیگر از روش نظامی به جنگ نرم
• با تحولات عظیم ارتباطاتی که امروز در دنیا بوجود آمده، جنگ فرهنگی به عرصه ای با ابعاد مختلف و  فراگیر و پیچیده تبدیل شده است.(مقام معظم رهبری)
• راه مقابله با تهاجم فرهنگی، گسترش و تعمیق رسالتهای فرهنگی انقلاب اسلامی در عرصه های اخلاقی، رفتارهای فردی و اجتماعی، عقاید و باورهای دینی و مسائل سیاسی است. (مقام معظم رهبری)
1-1-3 پرسشها و فرضیه های تحقیق:
چگونه میتوان با طراحی یک مجموعه فرهنگی بین المللی ضمن معرفی فرهنگ ملل مختلف
فرهنگ ایرانی اسلامی را به دیگر کشور ها شناساند.؟
استفاده از اين ابزار (فرهنگي) بي گمان مهم ترين فرصت جمهوري اسلامي ايران براي تقويت و افزايش روند همگرايي منطقه اي و در نتيجه تامين اهداف خود به شمار مي رود و در راستاي استفاده بهينه از اين فرصت باید نهاد متولي اين امر يعني سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي تقويت شده و در جهت افزايش كارآيي آن گام برداشت.
1-1-4 ماهیت و مقیاس موضوع:
همانگونه که از نام بحث یعنی گفتمان فرهنگی با رئکرد گفتگوی تمدن ها بر می آید این موضوع در مقیاس بین المللی بوده و ریشه در فرهنگ و سنت های ملل گوناگون دارد.
1-1-5 ضرورت انجام موضوع:
رهبر معظم انقلاب در توصيف اهميت ديپلماسي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران و لزوم توجه جدي به اين مقوله مي فرمايند: «سفيران فرهنگي جمهوري اسلامي ايران خط مقدم جبهه فرهنگي در عرصه بين المللي هستند. ارائه تصوير درست و واقعي از نظام جمهوري اسلامي و واقعيتها و پيشرفتهاي ايران امروز، در كنار ترويج زبان و ادبيات فارسي از جمله وظايف سنگين سفيران فرهنگي نظام اسلامي است »
1-1-6 فرآیند پژوهش
 روش‌های به کار گرفته شده در جم آوری اطلاعات در این پروژه به سه دست کلی‌ مطالعات کتابخانه‌ای  ،مطالعات میدانی و یافته های اینترنتی تقسیم بندی میشود.در تمام فصول به کار گیری هر سه این روش‌ها مورد نیاز بود است.البته با توجه به اینکه موضوع پروژه تا کنون  کمتردر ایران مورد بحث بود،مطالعات میدانی نقش پر رنگ تری در این پروژه به خود گرفته است.
1-1-7 نتایج مورد انتظار 
برنامه هاي ديپلماسي فرهنگي، سرمايه گذاران و بازرگانان يك كشور را نسبت به اقتصاد، جامعه و مردم كشور ديگري آشنا ساخته كه ممكن است موجب سرمايه گذاري عمده اقتصادي آنان در آن كشور شود. علاوه بر اين تصرف بازارهاي مالي و صادراتي منطقه اي و بين المللي، بدون شناخت زبان و فرهنگ ملل مقصد امكان پذير نیست. آشنايي ناكافي با فرهنگ هاي خارجي، تاثيرات منفي زيادي در اين زمينه داشته و همچنين عملكرد تجاري و اقتصادي شركت هاي چند مليتي را كه در كشورها و ميان ملل مختلف دنيا به فعاليت مي پردازند، مختل مي سازد. براي مثال، شركت هاي آمريكايي سالانه دو بيليون دلار به علت عدم آشنايي كافي كاركنانشان با موقعيت هاي چند فرهنگي از دست ميدهند
 همچنين برنامه هاي ديپلماسي فرهنگي، اغلب مخاطبان جوان را هدف قرار مي دهند. افزايش تعامل فرهنگي با جوانان كشورهاي خارجي به دولت ها اين امكان را مي دهد كه تاثير مثبت بر افرادي داشته باشند كه شايد در آينده، مسئوليت هاي مهمي در داخل كشور خود به عهده بگيرند

1-2 گفتمان
1-2-1 تعریف گفتمان
می‌توان گفتمان را پدیده، مقوله جریانی اجتماعی دانست و به تعبیر بهتر ، گفتمان ، جریان و بستری ا ست که دارای زمینه‌ای اجتماعی است. گزاره‌های مطرح شده، قضایای مفروض و…کی؟ کجا؟ چگونه؟ توسّط چه کسی؟ یا علیه چه چیزی یا چه کسی؟ صورت گرفته اند. به بیان دیگر : بستر زمانی، مکانی، موارد استفاده و سوژه‌های استفاده کننده هر مطلب یا گزاره و قضیّه، تعیین کننده شکل، نوع و محتوای هر گفتمان به شمار می‌روند. گفتمان‌ها، مجسّم کننده معنا و ارتباطات اجتماعی‌اند.
گفتمان، ممکن است به مثابه یک سیستمی از امکان تلقّی شود. این امکان، همان است که اجازه می‌دهد تا ما احکامی را بسازیم که درست یا نادرست‌اند و این موضوع، طرح شاخه‌ای از معرفت را ممکن می‌گرداند؛ ولیکن قواعد گفتمان، قواعدی نیستند که افراد به‌طور آگاهانه پیروی می‌کنند. گفتمان، یک روش یا نقطه ثقل یک بررسی نیست؛ بلکه مجموعه قواعدی است که پیش‌شرط‌های اولیه را برای شکل‌گیری احکام فراهم می‌سازد؛ به ترتیبی که آنها بعنوان ورای سخنوران گفتمان قرار دارند. در واقع موقعیّت، عمل و ویژگی دانایان، نویسندگان و شنوندگان یک گفتمان، عبارت است از وظیفه و کارکرد این نوع از قواعد گفتمانی.
گفتمان را به مثابه حوزه خاص کاربرد زبانی به کمک نهادها و تأسیساتی که گفتمان به آنها مربوط است و نیز براساس موقعیّت یا موضعی که گفتمان از آن برمی‌خیزد و موضع یا جایگاهی را برای گوینده در نظر می‌گیرد، می‌توان مشخّص کرد، امّا این موضع یا جایگاه، به‌خودی‌خود و به‌طور مستقل وجود ندارد،بلکه می‌توان آن را دیدگاه موضعی دانست که هر گفتمان با توجه به رابطه خود با گفتمان مخالف دیگر اتّخاذ می‌کند. بدین‌ترتیب، هر گفتمان به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، از طریق رابطه آن با گفتمانی دیگر و مخاطب ساختن گفتمانی دیگر به اجرا در می‌آید. ضمن اینکه هر گفتمان به مسایل، موضوعات و اهداف معینی می‌پردازد و مفاهیم و مضامین خاصّی را مورد نظر قرار می‌دهد،در‌حالی‌که مفاهیم دیگری را کنار می‌گذارد.
چنانکه پیش از این عنوان نمودیم گفتمان های مختلف مفاهیم و مقولات مختلفی ارایه می‌کنند. پاره‌ای مواقع، می‌توان مفاهیمی را که در چارچوب یک گفتمان ارایه شده‌اند، برگرفت و آن را در گفتمانی دیگر باز اندیشی و ارائه نمود، ولی همیشه چنین نیست. هر آنچه که به چیزی دلالت کند یا دارای معنی باشد، می‌توان آن را بعنوان بخشی از گفتمان تلقّی نمود.
«گفتمان‌های متفاوت، نظام‌های متفاوتی می‌سازند. امکانات لازم برای معنی، جفت‌وجور و محکم می‌شوند و به کمک موضع اجتماعی و نهادینی که گفتمان از آن برمی‌خیزد ( و نه از طریق ساختار اصطلاحات و تعابیر مثبت ) در قالب معانی معیّنی قرار می‌گیرند ( یا معانی مشخّصی پیدا می‌کنند ): واژه‌ها، کلمات، تعابیر، اصطلاحات، فرضیّات و نظایر آن برحسب موضعی که توسط کارورزان یا استفاده‌کنندگان آنها اتّخاذ می‌شود، معنای خود را تغییر می‌دهند.» ( مک دانل،1377 :41)
 تحلیل‌گران گفتمان می‌کوشند از مرز تعاریف درگذرند. آنها قبول دارند که گفتمان، شکلی از کاربرد زبان است اما از آنجاکه؛این تعریف کماکان تعریفی مبهم واغلب نادقیق است، گفتمان‌کاوان مفهوم نظری‌تر “گفتمان” راکه حدود و مرزی خاص‌تردارد؛ امّا درعین ‌حال، کاربردهایش گسترده است به کارمی‌گیرند. آنها بدانندکه مؤلّفه‌ های اساسی دیگری را نظیر اینکه چه کسی؟ چگونه؟ چرا؟ و چه وقت؟ به کاربرد زبان روی می‌آورد، به مفهوم گفتمان اضافه نمایند.( میرفخرایی، 1383: 8 و 9 )
  «در مفهوم گفتمان ما با سه بعد اصلی روبرو هستیم:
الف.کاربرد زبان،
ب. برقراری ارتباط میان باورها ،
ج. تعامل در موقیعت های اجتماعی.
وظیفه یا هدف اصلی مطالعه گفتمان فراهم آوردن توصیفی یکپارچه از این سه بعد اصلی گفتمان است :چگونه کاربرد زبان بر باورها و تعامل تاثیر می گذارد یا برعکس ، چگونه تعامل بر نحوه ی سخن گفتن مردم تاثیر می گذارد و یا چگونه باورها ، کاربرد زبان و تعامل را کنترل می کند.»(ون دایک1389 :17-18 )
   گفتمان مانند ديگر مفاهيم علوم انساني وپست مدرنيك مفهوم سيّال وتعريف گريز است. درتحليل گفتمان،مجموعه شرايط اجتماعي، زمينه نوشتارو گفتار، ارتباطات فرا كلامي و رابطه ساختار و واژه ها در گزاره كلّي بايد در نظر گرفته شود زيرا در تحليل گفتمان، واژه ها هر كدام به تنهايي مفهوم ويژه ي خود را دارند امّا در هنگام ورود به اذهان گوناگون، معنا هاي متفاوت و گوناگون پيدا مي كنند.با توجّه به اين مسأله، مي توان تحليل گفتمان را اين گونه تعريف كرد:
« شناخت رابطه گزاره ها با يك ديگر و نگريستن به كلّ آن چيزي كه نتيجه اين روابط است. »
 مفهوم گفتمان ، امروزه به صورت يكي از مفاهيم كليدي و پركاربرد در تفكّر فلسفي ، اجتماعي ، و سياسي و ارتباطي مغرب زمين درآمده و با مفاهيمي چون سلطه ، زور ، قدرت ، مهاجرت ، نژاد پرستي ، تبعيض جنسي ، نابرابري قومي و غيره عجين گشته است . اكنون ، و به همين جهت ، معناي آن با آن چه صرفا در زبان شناسي مدّ نظر بود تغيير كرده است ، هرچند اين تغيير در امتداد مسیر معنای اوّلیّه آن قرار دارد لیکن بسط و گسترش یافته است…
1-2-2 روش تحلیل گفتمان
    تحليل گفتمان يك گرايش مطالعاتي ميان رشته اي است كه در دامن انديشه پسا مدرنيسم و در پي تحولات معرفتي در علوم اجتماعي و انساني پديدار شد. در دهه هاي شصت و هفتاد سده گذشته ميلادي، گرايش به روشمندكردن فرايند توليد گفتار و نوشتار و بررسي ساختار و كاركرد آن به وجود آمد.  رويكردهاي تحليل گفتماني،بسيار متعدد و متنوّعند. گروه هايي تحليل گفتمان را وامدار جنبش نقد ادبي،زبان شناسي ،نشانه شناسي،تأويلگرايي ،هرمنوتيك وتبارشناسي و ديرينه شناسي ميشل فوكو مي دانند.
1-2-3 پيشينه تحليل گفتمان
   واژه ديسكورس (Discourse) كه در فارسي به معناي گفتار، گفت وگو، سخنراني، مقاله و موعظه برگردانده شده(3)، از ريشه فعل يوناني Discourerre به معناي سرگردان، آواره، پيمودن، از مسير خارج شدن و حركت در جهت هاي گوناگون گرفته شده است.(4) اصطلاح تحليل گفتمان، نخستين بار در مقاله «تحليل گفتمان» زليك هريس زبانشناس آمريكايي در سال 1952م. به كار برده شده بود.(5) پس از او گروهي تحليل گفتمان را در برابر تحليل نوشتار به كار بردند. اين گروه بر اين باورند كه تحليل گفتمان، شامل ساختمان زبان گفتار مانند گفت وگوها، مصاحبه ها، تفسيرها و سخنراني، و تحليل نوشتار شامل زبان نوشتار مانند مقاله ها، داستان ها، گزارش هاو… است…شنتال موفه و ارنستو لاكلاو، تحليل گفتمان را وارد قلمرو علوم سياسي كرد و سرانجام ميشل فوكو، اين رهيافت تحليلي را به سراسر قلمرو علوم انساني گسترش داد.
   واژه گفتمان به عنوان برگردانده ديسكورس درزبان فارسي،نخستين باردر مقاله «نظريه غرب زدگي وبحران تفكّر در ايران» توسط آقاي داريوش آشوري در مجله«ايران نامه» در بهار سال 1368خورشيدي به كار برده شد.
1-2-4 مفاهيم اساسي تحليل گفتمان
1-  مفصل بندي (Artculation)
  هرعملي كه ميان عناصر پراكنده،در درون يك گفتمان،رابطه برقراركند به گونه اي كه هويّت ومعناي عناصر ياد شده، اصلاح و تعديل شود، مفصل بندي ناميده مي شود و در نتيجه كلّيّت و فرآورده عمل مفصل بندي را « گفتمان » مي گويند، چنان كه گفتمان ليبراليسم مفاهيمي چون آزادي، دموكراسي، انتخابات، فرديت و عقلانيّت را با هم مفصل بندي مي كند.(8)
2-  دال مركزي (Nodal point)  
  دال مركزي درمنظومه گفتماني،نشانه اي است كه نيروي جاذبه آن،ديگرنشانه هاي داخل گفتمان رابه خود جذب ميكند وبه آنها معنا و هويّت مي بخشد. درگفتمان ليبرال ،آزادي دال مركزي است. ديگرنشانه هاومفاهيم چون دولت،فرد ،برابري و …باتوجّه به دال مركزي معنا و مفهوم پيدا مي كنند.(9)
3-  عناصر (Elemints)
  عناصردالهاي سرگردان وشناوري هستندكه درحوزه گفتمانگي به سر ميبرند وهنوز معنا و هويّت گفتماني يافته اند. از اينروگفتمانهاي رقيب تلاش مي كنندكه بر آنها تسلّط يابند و هويّت دلخواه خودرا به آن ها بدهند.
4-  لحظه ها (Moments)
   لحظه هاو وقت ها،عناصري هستندكه ازحوزه گفتمانگي بيرون آمده اند واز حالت شناوري رهايي يافته ودر چارچوب يك گفتمان، پهلوگرفته اند. مانند حقوق بشر در اسلام كه–به تازگي- واردگفتمان حقوق بشر دوستانه شده وبه هويّت و معناي موقّت و جديدي رسيده است.
5-  حوزه گفتمانگي (Field of Discursivity)
   حوزه گفتمانگي،به محفظه اي ازمعاني امكاني وبالقوّه اي گفته ميشودكه در بيرون از منظومه گفتماني قراردارد. دالهاي حوزه گفتمانگي مانند ظروف خالي هستندكه آماده دريافت هر نوع معاني بالقوّه مي باشند. انتخاب يك معنا موجب طرد معاني ديگر مي شود و زمينه را براي مفصل بندي هاي جديدي در شكل گيري گفتمان هاي جديد آماده مي كند.

6-  از جاشدگي (Dislocation)
  ازجاشدگي يا بي قراري،حوادثي هستندكه حاصل رشد خصومت، ضدّيّت و تكثّر در جامعه اند و اين حوادث، نمي توانند با نظم گفتماني موجود نمادپردازي شوند. از اين رو كوشش مي كنند كه آن را ويران كنند. از جاشدگي تمايل به فروپاشي گفتمان موجود دارد و در دنياي جديد تأثيرگذاري دو سويه دارد:
1-  هويّت هاي موجود را تهديد ميكند.
2-  زير ساخت براي شكل گيري هويّت هاي جديد مي شود.
 ازجاشدگي هنگامي اتفاق مي افتدكه گفتمان ها،شروع به واگرايي ميكنند. واگرايي گفتمان هاوقتي اتفاق مي افتدكه آشوب هاي اقتصادي واجتماعي فراگيرشود. افزون براين، ازجاشدگي،نشانه موقّتي وگذرابودن گفتمان ها نيز به شمار مي آيد بنابراين، از جاشدگي به عنوان يكي از ويژگي هاي ذاتي گفتمان همواره وجود دارد. زيرا گفتمان ها هيچ گاه به طور كامل تثبيت نمي شود.
وضعيّت آشفته و از جاشده آلمان را در فاصله جنگ جهاني نخست و دوّم مي توان به عنوان مثال ياد آوري كرد.(13)
7-  انسداد و توقّف (Colosure)
  انسداديعني توقّف و تعطيلي موقّت بي ثباتي،درهويّت بخشي به نشانه هاو تثبيت موقّت يك معنا،براي يك نشانه دريك گفتمان،هرگفتماني تلاش وكوشش مي كندكه ازطريق تقليل چندگانگي معاني وتبديل آن به يك معناي كاملا تثبيت شده گفتماني عناصر و دالهاي شناور را در درون خود جذب كند. وقتي كه موفّق به اين كار شد، حالت سيّالي و شناور بودن از بين مي رود و نوعي انسداد و انجماد در معناي نشانه و دال ياد شده روي مي دهد كه مانع از نوسان هاي معنايي مي شود، امّا اين انسداد دايمي و هميشگي نيست.
8-  ضدّيّت، خصومت وغيريّت سازي (Antagonism)
   خصومت به رابطه يك پديده باپديده هاي ديگر اشاره داردكه نقش اساسي درهويّت بخشي آن پديده بازي مي كند. اهمّيّت مفهوم خصومت ياضدّيّت درآن است كه هرچيزي درارتباط باغير ورقيب ،هويت پيدا ميكند. زيرا پديده ها هويّت وذات ثابتي ندارند. ازاين رو خصومت و ضدّيّت نيز در نظريه گفتمان، كاربرد دوسويه دارد:
1-  مانع عينيّت وتثبيت گفتمان هاو هويّت ميشود.
2- سازنده هويّت و سازوكار انسجام گفتمان ها را پديد مي آورد.
9-  استيلا (Hegemony)
  هويّتي كه دريك گفتمان به كارگزاران اجتماعي داده ميشود تنها با مفصل بندي در درون صورت بندي هژمونيك به دست مي آيد. رفتار هژمونيك نمونه اي از رفتار سياسي و شامل پيوند هويت هاي گوناگون نيروهاي سياسي به يك پروژه مشترك و ايجاد نظم اجتماعي ، از عناصر پراكنده و متنوّع است.
  هدف اعمال هژمونيك ،ايجاديا تثبيت نظام دانايي وشبكه معنايي وصورت بندي هژمونيك است. اين صورت بندي ها در پيرامون دال مركزي، سازمان يافته اند.اعمال هژمونيك دو شرط اساسي دارد:
1-  وجودنيروه اي متخاصم
2-   بي ثباتي مرزهاي تفاوت
  هژمونيك شدنيك گفتمان به معناي پيروزي آن درتثبيت معاني موردنظرش است.
   10- زنجيره هم ارزي –تفاوتEquivalence–Difference) )
   در مفصل بندي،دالهاي اصلي (نه مركزي)زنجيره هم ارزي–تفاوت رابه وجودمي آورند. دالهاي ياد شده،هنگامي كه در منظومه گفتماني قرار مي گيرند،از طريق هم ارزي،تفاوتها وتكثّرها را مي پوشانندو به آنها هماهنگي مي بخشند.مانند گفتمان سياه در واكنش به نژادپرستي سفيد پوستان. افراد غيرسفيد، در زنجيره هم ارزي سياه قرار مي گيرند وتفاوت هاي ملّي وسرزميني و…به فراموشي سپرده مي شود،امّا هم ارزي هرگز به حذف كامل تفاوت ها نمي انجامد وهمواره امكان ظهور ، بروز وخروج از زنجيره هم ارزي وجود دارد.
1-2-5 ويژگي هاي محوري نظريه گفتمان
  رهيافت تحليل گفتمان ،از زير مجموعه هاي انديشه انتقادي پست مدرن به شمار ميرود و لاجرم ويژگيهاي اصلي واساسي پست مدرنيسم،دراين ره يافت بازتاب پيدامي كند،
1-     نفي فرا روايتها
2-     نفي جوهر گرايي
3-     نفي تحوّلات تك خطي
4-     نفي مبناگرايي
5-     نفي ثبات مفاهيم
1-2-6 انگاره هاي تحليل گفتمان
   امروزه زبان تنها وسيله وابزار ارتباطي ساده واوليه انسان به شمار نمي آيد بلكه يك كنش اجتماعي نيز است. بنا براين، هيچ متني را نمي توان يافت كه عاري و خالي ازديدگاه هاي نويسنده باشد. همان گونه كه واقعيّت هاي ناب اجتماعي وجود ندارد،گفتمان خنثی وبي طرف وجود ندارد. براي درك اين مطلب نخست بايدپيش فرض هاي گفتمان مورد توجّه قرار گيرد:
1-  انسان هاي متعدد از يك نوشتار وگفتار،برداشتهاي گوناگون ومتفاوت دارد.
2-  خواندن نوشتار و متن،هميشه نادرست خواندن است.درست خواندن به هيچكسي تعلّق نمي گيرد.
3-  بايدمتن هميشه به عنوان يك كلّ معنادار نگريسته شود. اين معنا لزوما درخود متن وجود ندارد.
4-  متن ها خنثی وبي طرف نيستند وهمه ایدئولوژيك دارند
5-  معنا ،به همان اندازه كه ازمتن (text)ناشي مي شود،ازبافت وزمينه اجتماعي –سياسي(context) نيز نيز تأثير مي پذيرد.
6-  حقيقت در هرگفتماني نهفته است،امّا هيچ گفتماني همه حقيقت رادر چنگ خود ندارد. به سخن ديگر حقيقتهاي متعدّد آفريده گفتمانهاي متعدّد است.
7-  هرگفتار و نوشتاري در موقعيّت ويژه اي توليد مي شود، ازاين رو رنگ وبوي آفريننده خودرا همراه دارد.
8-  هر متني به يك منبع قدرت و اقتداري وابسته است. چون هر قدرتي،دانش فراخور خود را توليد مي كند.
9-  گفتمان ها سطوح و لايه ها ييدارند.نه يك سطح گفتماني وجود دارد و نه يك نوع گفتمان.
1-2-7 اهداف گفتمان
     با توجّه به پيش فرضهاي گفتمان،اهداف گفتمان عبارت است از:
1-  نشان دادن رابطه و پيوند ميان نويسنده،متن و خواننده،يا ميان گوينده،گفتار و شنونده.
2-  آشكاركردن ساختار عميق و پيچيده توليد متن،يعني فرايند توليدگفتمان.
3-  نشان دادن تأثير بافت متن و تأثيرگذاري بافت موقعيّت متن.
4-  نشان دادن سيّاليّت و بيثباتي معنا.
5-  هدف مهم تحليل گفتمان ياين است كه فن و روش نوي را در مطالعه متون،رسانه ها، فرهنگ ها، علوم، جامعه و سياست به دست دهدكه مبادي فكري اين روش،همان پيش فرضهاي پست مدرن است.

1-2-8 عوامل پيروزي وشكست يك گفتمان
 الف–عوامل پيروزي:
1-  قابليّت دسترسي(Availability)
    مفهوم قابليّت دسترسي،پيروزي يك گفتمان راتا اندازه اي تضمين مي كند زيرا پيروزي گفتمانها به دليل ويژگي ذاتي آنهانيست _ چون گفتمانها همواره در آستانه فروپاشي تدريجي قرار دارند- بلكه به اين دليل است كه گفتمان، تنها ساخت منسجم در دنياي كاملا آشفته گفتماني به نظر مي رسد.
ازجا شدگي يا بي قراري كشور آلمان در دهه 1920سده گذشته ميلادي،درنتيجه جنگ نخست جهاني يك بحران فراگير را درآن كشور به وجود آورده بود.در اين اوضاع و احوال،گفتمان ناسيونال- سوسياليسم (نازيسم) به عنوان پاسخي درمان كننده به بحران،ابراز وجود كرد و راهكار هايي را براي برون رفت ازبحران پيشنهاد كرد.گفتمان نازيسم از ميان چندين گفتمان به اين دليل پيروز شد كه اصولي را براي فهم و درك وضعيت آشفته اجتماعي، در دسترس قرار داد.بنابراين پيروزي گفتمان نازيسم معلول و محصول قابليت دسترسي آن بود نه پذيرش محتواي آن ازسوي مردم.
 2- قابليّت اعتبار(Credibility)
  شرط دوّم پيروزي يك گفتمان،اين است كه اصول پيشنهادي آن،درميان گروههاي اجتماعي،از اعتبار برخوردار باشد و مخالف با اصول اساسي آنان نباشد.گفتمان جنبش طالبان به رغم پشتوانه هاي مالي و عقيدتي خود در افغانستان به اين دليل شكست خورد كه از اعتبار لازم برخوردار نبود.
ب – عوامل شكست يك گفتمان
1-  تصلّب معنايي.
اگرگفتماني، بدون نگرش فراگير و جامع، بر مفهوم مورد نظر خود اصرار و پافشاري كند و مفاهيم ديگر را به فراموشي بسپارد،گرفتار تصلب معنايي و جزم انديشي غيرعقلاني شده است . اين شيوه سرانجام شكست و فروپاشي گفتمان را رقم خواهد زد.در اين مورد نيز مي توان طالبان را مثال زد.
2-  فراهم كردن زمينه براي رقيب
  گفتمان اصلاحي دوم خرداددر ايران دهه هفتاد خورشيدي، به دليل نگرش تك بعدي به مسايل اجتماعي مانند توسعه سياسي وگسترش جامعه مدني كه تنها نخبگان و روشنفكران طبقه متوسّط به بالا را دربر مي گرفت، زمينه را براي گفتمان رقيب با شعار حمايت ازگروه هاي فرودست جامعه، فراهم كرد و سرانجام اين گفتمان درانتخابات رياست جمهوري پيروز شد.
1-2-9 نقد تحليل گفتماني
رهيافت‏هاى گفتمانى، هر نوع مبناگرايى و ذاتگرايى را رد مى‏كنند. در اين نظريّه ها، انسان از هيچ گونه هويّت پيشينى برخوردار نيست و دانش نيز محصول وضعيت اجتماعى است. هيچ حقيقت بنيادين و غير قابل تغيير وجود ندارد، بنابراين نوعى نسبى گرايى و سيّاليّت دامنگير اين نظريّه ها است. در روش گفتمان با تعميم تحليل‏هاى زبانى به جامعه، اين نسبى گرايى تشديد شده است. در اين رهيافت معيارهاى بنيادين صدق و كذب بيرون از گفتمان‏ها وجود ندارند و نمى‏توان جز در چهارچوب گفتمان ويژه، به ارزيابى آن پرداخت. درستي و نادرستي گزاره‏ها به استواري و پاسخگويي آن ها در درون يك گفتمان بستگى دارد، به اين ترتيب پرسش‏هاى بنيادين فلسفه در مورد حقيّقت و ذات بى‏معنا مى‏شود.(20)
1-2-10 گفتمان در اندیشه فوکو
گفتمان، یکی از مفاهیم کلیدی در اندیشه فوکو است. در نزد وی، گفتمان‏ها «اعمالی هستند که به طور سیستماتیک، شکل‏دهنده موضوعاتی هستند، که خود سخن می‏گویند… گفتمان‏ها درباره موضوعات صحبت نکرده و هویت موضوعات را تعیین نمی‏کنند.
میشل فوکو؛ فیلسوف، و جامعه‏شناس فرانسوی از مؤثّرترین متفکّران قرن بیستم است. بعضی ،فوکو را پست مدرن می‏دانند و بعضی دیگر، وفادار به آرمان های روشنگری. با این حال، در این اتفاق نظر وجود دارد که او نقش مهمی در گذار به دوران مابعد تجدد- البته اگر چنین گذاری در اساس انجام شده باشد- داشته است. مقاله حاضر، مفهوم گفتمان را که از محوری‏ترین مفاهیم اندیشه فوکوست، بررسی می‏کند و حداقل فایده آن شاید این باشد، که دیگر گفتمان را به معنای «گفت‏وگو» به کار نبرند!
«گفتمان»(۱) از جمله مفاهیم مهم و کلیدی است، که در شکل دادن به تفکّر فلسفی اجتماعی و سیاسی مغرب زمین نیمه دوّم قرن بیستم، نقش به‏سزایی داشته است.
اگرچه این مفهوم در ادبیات فلسفی-اجتماعی قرون وسطی و بویژه در دوران مدرن، کاربرد فراوانی داشته و در نوشته های ماکیاولی، هابز و روسو نیز می‏توان یافت، اما در چند دهه اخیر این مفهوم نزد متفکّرانی چون امیل بنونیسته(۲)، میشل فوکو، ژاک دریدا و دیگر متفکران برجسته معاصر مغرب زمین، معنایی متفاوت به خود گرفته است. این تفاوت معنایی به حدی است که در دو سه دهه اخیر، نویسندگان و سخنرانان آکادمیک مغرب زمین، در نوشته‏ها و سخنرانی‏های خود و به هنگام کاربرد این مفهوم، بر این نکته تاکید می‏کنند که این مفهوم را مثلاً «به معنای فوکویی آن» یا «به معنای فراساختارگرایی آن» به کار می‏برند.
به عنوان مثال، پروفسور ادوارد سعید که اساس ساختمان «شرق شناسی» خود را بر همین مفهوم بنا نهاده است، آشکارا می‏گوید: «مفهوم شرق شناسی درک نخواهد شد، مگر آن که به صورت یک گفتمان… آنهم به صورتی که فوکو به کار می‏برد، مطالعه شود.(۳)
برای این مفهوم در زبان فارسی، معادل‏های گوناگون ذکر شده که از جمله می‏توان به «گفتار»، «سخن»، «وعظ و خطابه»، «درس و بحث»، «مقال» و «گفتمان» اشاره کرد. اما واژه گفتمان را برای اوّلین بار، داریوش اشوری در یکی ازمقاله های خود، تحت عنوان «نظریه غرب‏زدگی و بحران تفکّر در ایران» به کار برده است.(۴)
در دهه های اخیر، مقوله گفتمان در عرصه نظریّه های ادبی، فلسفی، جامعه شناسی سیاست، روانکاوی و حتّی روانشناسی اجتماعی و سایر حوزه‏ها و رشته های علوم اجتماعی مورد توجّه و عمل اندیشمندان و نظریّه‏پردازان قرار گرفته است.
ریشه این مفهوم را می‏توان در فعل یونانی )DISCURRERE( که به معنای «سرگردان و آواره بودن، پیمودن، طی کردن، از مسیر خارج شدن، حرکت کردن در جهات مختلف و… است» شناسایی کرد.
اگرچه مفهوم گفتمان به معنی تجلّی زبان در گفتار یا در نوشتار به کار برده می‏شود، اما در بیان کلاسیک بر زبان به عنوان «حرکت و عمل» همواره تاکید می‏شده است. بدین طریق، کلمات و مفاهیم، که اجزای تشکیل‏دهنده ساختار زبان هستند، ثابت و پایدار نبوده و در زمان‏ها و مکان های متفاوت ارتباطات آنها، دگرگون شده و معانی متفاوتی را بیان می‏کنند. بدین جهت، ساختار زبان نیز همواره تغییر پذیر بوده است. با این دید، می‏توان گفتمان را به عنوان نمایانگر تبیین زبان در ورای جمله و کلمات و عبارات دانست و آن را در علایم و کنش‏های غیرکلامی و کلیه ارتباطات میان افراد، جست‏وجو کرد. فوکو در این مورد، بر این عقیده است که:
«گفتمان‏ها برآمده از علامات هستند، اما کارکردشان از کاربرد این علامات برای نشان دادند و برگزیدن اشیاء بیشتر است. همین ویژگی است، که آنها را غیرقابل تقلیل به زبان، سخن و گفتار می‏کند.»
بنابر این، گفتمان‏ها، مجسّم‏کننده معنا و ارتباطات اجتماعی افراد است و از طریق آنها، جهان به صور مختلف، درک می‏شود.
گفتمان درنوشته‏های فوکو:
گفتمان،یکی از مفاهیم کلیدی در اندیشه فوکو است. در نزد وی،گفتمان‏ها «اعمالی هستندکه به طور سیستماتیک، شکل‏دهنده موضوعاتی هستند،که خودسخنمی‏ گویند… گفتمان‏ها درباره موضوعات صحبت نکرده و هویّت موضوعات را تعیین نمی‏کنند. آنها سازنده موضوعات بوده و در فرایند این سازندگی، مداخله خود را پنهان می‏دارند.» (۶) از این رو، معانی و مفاهیم نه از درون زبان، بلکه از درون اعمال تشکیلاتی و ارتباطات اجتماعی-سیاسی افراد با یکدیگر، حاصل می‏شوند.
امیل بنونیسته، بر این عقیده است که «گفتمان به زمینه‏های از زبان می‏پردازد که تنها می‏توان آنها را با ارجاع به متغیرهای دیگری بیان کرد که در مشخص ساختن بسترهای بافت موضعی، پاره گفتار به کار می‏روند. بنابراین، گفتمان مدّعی حوزه معین، مستقل و کاملا تعریف شده‏ای از مطالعه است، حوزه‏ای که شامل ضمایر شخصی (به ویژه من و تو) اشارات (ضمایر اشاره، اسم‏های اشاره و…) و شاخص‏های مکانی (اینجا، آنجا و…) و شاخص‏های زمانی (اکنون، امروز، دیروز، هفته آینده و…) است که در صورت فقدان آنها، گفتمان مورد نظر ما فاقد معنا خواهد بود.» (۷)
امروزه در زبان‏شناسی جدید، از گفتمان به عنوان «زمینه معنایی بحث» یاد می‏کنند و آن را هم عاملی زبان‏ شناسانه و هم مرتبط به شیوه بیان شخصی می‏دانند، که یک نوع نظام دانایی را شکل می‏دهد. در این تلقّی، گفتمان اصلی است که به عناصر غیر زبانی مرتبط است و هم به قاعده‏ها و قانون‏های زبان. از این رو، گفتمان، امری فرازبانی است.
میخائیل باختین؛ زبان‏شناس معاصر، تحلیل زبان‏شناسانه مستقل از واقعیت‏های عملی و اجتماعی را نادرست می‏داند و معتقد است، که زمینه اجتماعی بخش جدایی‏ناپذیر از عصر ارتباط کلامی است و معنای گزاره‏ها از راه فهم «گفتمان»
یعنی ادراک موقعیت گوینده، افق دلالت‏های معنایی و ارزشی که گوینده در آن جای دارد، حاصل می‏شود.
میشل فوکو، محدوده گفتمان را حتی از این هم بسیار فراتر می‏برد. در نظر فوکو «گفتمان» نقطه طلاقی و محل گردهمایی قدرت و دانش است. هر رشته خاصّی از دانش در هر دوره خاصّ تاریخی، مجموعه‏ای از قواعد و قانون‏های ایجابی و سلبی را دارد، که معین می‏کند درباره چه چیزهایی می‏تواند بحث کرد و درباره چه چیزهایی، نمی‏توان وارد بحث شد. همین قواعد و قانون‏های نانوشته، که در عین حال بر هر گفتار و نوشتاری حاکمند، «گفتمان» آن رشته خاص در آن دوره خاص تاریخی هستند.
در تحلیل فوکو، مسئله محوری، مشخص ساختن این واقعیّت است، که چه چیزی وحدت و مبانی انسجام یک صورتبندی گفتمانی را شکل می‏دهد. به عقیده وی، گزاره «Enonce» کوچکترین واحد هر گفتمان است. گزاره یا حکم یک قضیّه، جمله‏ای اخباری نیست، چون خود، مشتمل بر حداقل دو گزاره متفاوت است. به عنوان مثال، هم من و هم یک پزشک می‏توانیم بگوییم که فلانی سرطان دارد، ولی تنها سخن مطرح شده از سوی پزشک را می‏توان یک گزاره پزشکی تلقّی کرد.
«ماهیّت حکم و گزاره، نسبی است و برحسب استفاده‏ای که از گزاره می‏شود و شیوه به‏کارگیری آن، نوسان پیدا می‏کند… در مقیاس تاریخ کلان می‏توان گفت که حکمی مانند -نوع تکامل می‏یابد-حکم یکسانی در نظریّه داروین و در نظریه سیمپسون (۸) است؛ در سطحی مشخص‏تر و با توجه به حوزه‏های محدودتر استعمال (مثلا نئوداروینیسم در مقابل نظام داروینی) مواجه با دو حکم و بیان متفاوت، هستیم. ثبات و یکدستی گزاره، حفظ و استمرار ماهیت آن در طی اشکال بی‏نظیر بیان آن، و تنوعات آن همراه با حفظ هویّت اشکال آن، به موجب کارکرد حوزه کاربردی که در درون آن قرار دارد، تعیین می‏شود.» (۹) فوکو، گزاره‏ها را با پدیده‏ای موسوم به-کنش‏های کلامی جدی-محدود و محصور می‏سازد. مقصود فوکو از کنش‏های کلامی جدی، کنش‏های معمولی و روزمرّه نیستند، بلکه کنش‏هایی هستند که از طریق فعالیّتی معتبر، نافذ و مستقل ایجاد می‏گردند.
نظریّه کنش کلامی (speech act theory) برای نخستین بار توسط جی.آل آستین در دهه ۱۹۳۰ ارائه شد و سپس توسط جان سیرل، فیلسوف و زبان‏شناس آمریکایی در مقاله‏ای تحت عنوان «کنش‏های کلامی-گفتاری در فلسفه و زبان» مورد شرح و بسط کامل قرار گرفت. فوکو ضمن توجه به این نظریه، کنش‏های کلامی جدّی را مطرح کرد. سیرل بیان می‏کرد که کنش‏های کلامی همواره دارای معنایی لفظی هستند فوکو نیز بر آن است که احکام، کردارهایی هستند که قطع نظر از ابهام احتمالی جملات به کار رفته در قاعده‏بندی آنها و عوامل علی‏مندرج در ادای آنها، می‏توان صورت ظاهری آنها را پذیرفت. فوکو معتقد است که کنش‏های کلامی روزمرّه همواره به کنش‏های کلامی جدّی تبدیل می‏شوند. و این، به نظر او، مظهر اراده معطوف به حقیقت است. (۱۰) به نظر او هر کنش کلامی در صورتی جدّی است، که بتوان در مورد آن، قوانین لازم برای ارزیابی و اعتبارسنجی، ایجاد کرد. مثلا جمله «باران خواهد بارید» یک کنش کلامی روزمره است، که تنها معنا و اهمیت محلی و مکانی دارد. اما این گزاره در صورتی که، توسط کارشناس هواشناسی با توجه به قواعد خاصی ادا شود، یک کنش کلامی جدّی محسوب می‏شود.
فوکو در ادامه به جست و جوی مبانی وحدت یک حوزه یا صورتبندی گفتمانی خاص، پرداخته است.
وی این اصل وحدت بخش را در نظام دانایی یا اپیستمه “EPISTEME” آن گفتمان، ملاحظه کرده است: «منظور ما از نظام دانایی، کل روابطی است که در یک عصر خاص، وحدت بخش کردارهای گفتمانی‏ای هستند، که اشکال معرفت‏شناسانه، علم و احتمالاً نظام‏های صوری را پدید می‏آورند… نظام، شکلی از معرفت یانوعی عقلانیّت نیست، که با گذار از مرزهای علوم بسیار گوناگون، وحدت غالب یک موضوع، یا یک روح تاریخی، یا یک عصر را نشان دهد. نظام، دانایی مجموعه روابطی است، که در یک عصر خاص، می‏توان میان علوم یافت، به شرط آن که این علوم را در سطح قاعده‏بندی‏های گفتمانی تحلیل کنیم.»(۱۱)
بر این اساس، فوکو سعی کرد تا اپیستمه‏ها یا معرفت‏های پایه‏ای اعصار مختلف را، از هم متمایز سازد، که به طور قراردادی، آنها را عصر رنسانس، عصر کلاسیک و عصر مدرنیته نامید. فوکو، فرایند کارکرد ذهنی کشف این راهبردهای گفتمانی را «دیرینه‏شناسی» نامید و هر یک از این ادوار سه‏گانه را با ویژگی‏های خاصّی، متمایز ساخت. شباهت و تمثیل را سامان بخش عصر رنسانس و بازنمایی و تمثل “REPRESENTAISION” را ویژگی عصر کلاسیک ذکر کرد. واپیستمه مدرن را حاوی فضایی سه بعدی معرفی کرد: یکی، بعد علوم طبیعی و ریاضی، دوّم بعد تأملّات فلسفی و دیگری، بعد علوم زیست شناختی، زبانی و تولیدی. علوم انسانی در نظر فوکو در درون این فضای سه بعدی قرار دارند و لذا از لحاظ معرفت شناختی دار ای جایگاه مبهم و لرزانی هستند و در نتیجه برخلاف علوم دیگر، از یک ماهیّت ثابت و قطعی برخوردار نخواهند بود.
به نظر فوکو، عصر کلاسیک جایی برای انسان به عنوان فاعل شناسا و موضوع شناسایی در نظر نمی‏گرفت. در این عصر، انسان ملاک معنا بخشی نبود، بلکه صرفاً معانی را توضیح می‏داد:
«در عصر کلاسیک، انسان سازنده اصلی، خلّاق اصلی یا خداوند نبود، بلکه به عنوان موضع توضیح تنها یک سازنده و خلّاق بود. جهانی، آفریده خداوند وجود داشت که به خودی خود، موجود بود. نقش انسان، توضیح نظم جهان بود… نقش اندیشمند (یعنی انسان) این بود که توصیفی دست دوّم از نظمی که پیشاپیش وجود داشت، به دست دهد. وی، نه جهان را می‏آفرید و نه نشانه‏های بازنمایی آن را. وی تنها زبانی مصنوعی و منظومه‏ای قراردادی از نشانه‏ها ساخته بود.»(۱۲)
در عصر کلاسیک، تحلیل شیوه هستی انسان در چارچوب نظریه نمایش، صورت می‏گرفت. اما در عصر مدرن، که فوکو از آن به «عصر انسان» نام می‏برد، تحلیل به معنای نشان دادن این موضوع است، که چگونه و تحت چه شرایطی، اشیاء در معرض نمایش قرار می‏گیرند. در عصر مدرن، انسان بر حسب قوانین اقتصاد، زیست‏شناسی و زبان‏شناسی زندگی می‏کند و براساس روابط متقابل در میان آنها، حق دارد که آنها را بشناسد و آنها را در معرض توضیح کامل قرار دهد.
بدین سان، انسان در عصر مدرن، نه تنها به عنوان فاعل و موضوع شناخت، بلکه به صورت تعارض‏ آمیزتری حتی به عنوان سامان بخش چشم‏اندازی، تلقی می‏شود، که خود در درون آن، ظاهر می‏گردد. در گفتمان عصر مدرن انسان به محدودیت و پایان‏پذیری خویش آگاه می‏شود. فوکو، این محدودیت‏ها را تحت سه مقوله «تجربی و استعلایی»، «من اندیشنده و امرنا اندیشیده» و «عقب‏نشینی و بازگشت اصل» مورد بررسی قرار می‏دهد. تحلیل انسان و گفتمان انسان شناسی در پرتو این محدودیت‏های سه‏گانه، صورتی نوین به خود می‏گیرد. براساس محدودیت نخستین، انسان به عنوان واقعیتی در میان دیگر واقعیاتی که باید از نظر تجربی مورد مطالعه قرار گیرد و در عین حال، به عنوان شرط استعلایی امکان کل شناخت تلقّی شود، مورد بررسی قرار می‏گیرد. براساس محدودیّت دوّم، انسان به عنوان موجودی محاط به وسیله آنچه برای او روشن شدنی نیست و با این حال به عنوان من اندیشنده‏ای، که به طور بالقوه هشیار و روشن بین و سرچشمه کل معنا و فهم‏پذیری است، لحاظ می‏گردد و بالاخره این که براساس اصل عقب نشینی و بازگشت اصل، انسان محصول تاریخی طولانی که آغازش همواره از ادراک او خارج است و با این حال به صورتی تعارض ‏آمیز، خودش منبع همان تاریخ است، مورد توجّه قرار می‏گیرد
در اندیشه فوکو آنچه که به عنوان معیار و شاخص معرفت شناختی لحاظ شده، ماهیّت انسان است. از این رو، فوکو در کلیه گفتمان‏ها اعم از انسانشناسی، پزشکی، زیست شناسی و.. انسان را مرکز ثقل این گفتمان‏ها قرار داده است.
فوکو در گفتمان پزشکی به دیرینه‏شناسی گفتمان پزشکی می‏پردازد و با توجّه به سه دوره رنسانس، کلاسیک و مدرن به تحلیل شرایطی می‏پردازد، که در آن سوژه‏ای (مثلّاً دیوانه یا بیمار) به عنوان موضوع ممکن شناخت ظاهر می‏گردد. عمده بحث فوکو در باب گفتمان پزشکی در دو اثر جنون و تمدن (تاریخ دیوانگی در عصر عقل) و زایش درمانگاه (دیرینه شناسی ادراک پزشکی) مطرح شده است. در جنون و تمدن، فوکو به ظهور عقل و بی‏عقلی در عصر روشنگری و همراه با آن، اخراج و طرد گروهی از انسان‏ها به ویژه «دیوانگان» از دایره عقل، می‏پردازد. در این اثر، فوکو خاطرنشان می‏سازد که با ظهور عقل تک گفتار است، که جنون به عنوان نوعی بیماری شناخته می‏شود و برای دیوانگان آسایشگاهها، درمانگاههایی ساخته می‏شود که جدای از انسان‏های دیگر مورد مراقبت قرار می‏گیرند. در این فرایند، پزشک به عنوان مرجع قدرت و نظارت و مراقبت پزشکی به عنوان تکنیک سلطه محسوب می‏شود. از نظر فوکو، پزشکی نخستین گفمان علمی راجع به فرد است و از این جهت نقش مهمی در تشکیل علوم انسانی دارد. چرا که نخستین بار در گفتمان پزشکی بود، که فرد به عنوان موضوع معرفت ظاهر شد و تصوّر انسان به عنوان سوژه و ابژه معرفت در گفتمان پزشکی شکل گرفت و مفهوم تفرّد و فناپذیری و مرگ انسان، مورد توجه قرار گرفت.
در «زایش درمانگاه» از مطالعه قبلی خود، در خصوص کردارهای اجتماعی در جهت کشف معنا، و تجربه عمیق جنون دست می‏کشد و به بررسی کردارهایی می‏پردازد، که انسان‏ها از طریق آنها، خودشان را به عنوان ابژه شناخت تلقّی می‏کنند. (۴۱) در این اثر، با مقاومت در برابر این فرضیه، که نوعی آگاهی پزشکی از قبل موجود بر حوزه‏های بالینی اثر می‏گذارد، نشان می‏دهد که چگونه یک آگاهی پزشکی جدید شکل گرفت و همراه با درمانگاه، تکوین و تکامل یافت.
اگر چه روش هرمنوتیکی را می‏توان در آثار متعدّد فوکو بازیافت، اما وی در این اثر سعی می‏کند از نظریّه هرمنوتیکی فاصله بگیرد. به همین جهت، وی تفسیر را مورد انتقاد قرار می‏دهد و بیان دیگری از آن را، ارایه می‏دهد: «منظور از تفسیر کوشش برای یافتن زمینه هستی شناسانه عمیق نهفته در گفتمان و نیز هرگونه تلاش برای تجدید و احیای معنای از دست رفته هر دانشی است، که در عصر دیگری جدی گرفته می‏شد.»(۵۱)
بنابراین، تفسیر، معنایی کاملا متفاوت با آنچه که پیروان هرمنوتیک بدان اعتقاد دارند به خود می‏گیرد. فوکو به جای مشاهده گفتمان و کردارها به عنوان کوشش‏هایی به منظور نظم‏بخشی به عمیق‏ترین و نهانی‏ترین عرصه‏های تجربه انسانی، در ضمن تغییر موضع از نوعی هرمنوتیک به نوعی ساختارگرایی، توجّه خود را به بدن به عنوان جسمی در مقابل پزشک معطوف می‏کند که جسمانیّت راه را بر هرگونه تحقیق در باب معنای نهفته مسدود می‏کند: «بی‏شک یکی از واقعّیات تعیین‏کننده فرهنگ ما، این واقعیّت خواهد بود که نخستین گفتمان علمی آن درباره فرد می‏بایست از این مرحله مرگ بگذرد. انسان غربی می‏توانست خود را در چشم خودش به عنوان علم درآورد. و تنها مدخل ورود به این مرحله، حذف کردن خودش بود. از تجربه ناعقلی روانشناسی پدید آمد… از ادغام مرگ در اندیشه پزشکی، علم طبی زاده شد که به عنوان علم فرد ظاهر می‏شود.»(۶۱)(تولد درمانگاه، ص ۷۹۱)
●گفتمان علوم انسانی:
فوکوپس ازنوشتن تاریخ دیوانگی ودیرینه‏شناسی گفتمان پزشکی به دیرینه‏شناسی و گفتمان علوم انسانی پرداخت. در دو اثر قبل، بیشتر به مطالعه نهادهای اجتماعی و غیرگفتمانی پرداخت، اما در دیرینه‏شناسی علوم انسانی از این مسأله گذر کرد و به تحلیل گفتمان و استقلال تحولات مندرج در آن پرداخت. او بحث خود را با بررسی مفهوم گفتمان و تفاوت آن با زبان آغاز می‏کند و می‏گوید: گفتمان ماهیّتی بسته دارد، که باعث بیان گزاره‏های خاصّی می‏شود و از بیان گزاره‏های دیگر جلوگیری می‏کند. در حالی که زبان، ماهیّتی گشوده دارد، که با قواعد محدودی، بیان گزاره‏های نامحدود را میسر می‏سازد.
فوکو، گفتمان و گزاره را نوعی رخداد یا رویداد )EVENT( می‏داند و بر همین اساس، سعی می‏کند با ذکر مثال‏هایی وحدت وتداوم آنها را زیر سؤال ببرد.
مثلا او با اشاره به مفهوم «کتاب» می‏گوید: معمولا تصور می‏شود که کتاب از نوعی وحدت برخوردار است و اندیشه نویسنده خود را بیان می‏کند. حال آن که برای یک کتاب، هرگز نمی‏توان حد و مرز روشنی قایل شد. از این رو، فوکو معتقد است که «هر کتابی که به کتاب‏ها، متون و جملات دیگر ارجاع داده می‏شود»(۷۱) بدین طریق، او می‏کوشد تا اقتدار هرگونه وحدت یا مفهوم کلی را که متضمن تداوم و



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید