وزارت علوم ، تحقيقات و فناوری
دانشگاه سوره
دانشکده فرهنگ و ارتباطات
پایان نامه تحصیلی مقطع کارشناسی ارشد تبلیغ و ارتباطات فرهنگی
عنوان پايان نامه :
تعزيه و نقش آن در تبليغ وارتباطات دينی مردم ايران
استاد راهنما :
دکتر اميد علی مسعودی
استاد مشاور :
دکتر حسین طوسي معتمد
نگارش و تحقيق :
ابوالفضل عباسی سارنگ
اردیبهشت 1392
بسم الله الرحمن الرحیم
چكيده:
تعزیه نمونه بارز نبوع نمایشی ایرانیان است كه ردپاي آن هنوز هم در استان‌هاي مختلف از شمالي ترين شهرهاي خراسان و آذربايجان تا جنوبي ترين شهرهاي سيستان و اهواز از پهنه کوير تا حاشيه هاي زاگرس و البرز و از درياي خزر تا خليج فارس، در ايام محرم ديده مي‌شود.تعزيه هنري است كه به نوعي درون خود از تمام هنرها وام گرفته است. در تعزيه علاوه بر آئين هاي مذهبي هنرهايي همچون، نمايش، ادبيات، موسيقي و هنرهاي تجسمي را نيز مي‌توان مشاهده كرد.
در اين پژوهش تعزيه به عنوان يكي از اصيل ترين و پرسابقه ترين هنرهاي اسلامي در چهارچوب هنرهاي ارتباطي بررسي و مطالعه شده است و به نقش بازيگري، مکان نمايش، رخت و لباس، حيوانها، اكسسوار، موسيقي و كارگرداني تعزيه پرداخته شده و تأثير اين هنر نمايشي- سنتي در تبلیغات و ارتباطات مدرن تعقيب مي‌شود تا بتواند نقش آفريني خود را در عصر ارتباطات و در جامعه امروز ايران اسلامی بار ديگر فراهم كند.
در اين پژوهش ازروش هاي تركيبي گردآوري اطلاعات از جمله مصاحبه، ‌مشاهده، فرهنگ شفاهي در مصاحبه، تئاتر و فرهنگ تصويري استفاده شده است و مورد تحليل و تفسير قرار گرفته است تا تعزیه به عنوان هنرچندلایه وفرامتنی وآمیخته با انواع هنرها که هر یک به نوعی وام دار ادبيات است، بتواند با گذري به نقش آن در تبلیغ و ارتباطات دینی این مرز و بوم، زمينه حضور آن را در ذهن مخاطب فراهم كند.
کلید واژه ها: تعزیه، تبلیغات دینی، ارتباطات دینی، مردم ایران
فصل اول- كليات
1- 1 – مقدمه
2- 1- بیان مسئله
3- 1- اهداف تحقیق
4-1- ضرورت و اهمیت تحقیق
1- 1 -مقدمه
ارتباطات و اطلاعات ابزاري مهم براي تصميم گيري، تعامل بين انساني، هويت بخشي و هويت ستاندن، جهت دهي به افکار و انديشه ها و ابزاري براي سلطه است و نقش هنرهاي آييني سنتي از جمله هنر ماندگار و اصيلي همانند تعزيه كه هنر ارتباطی اسلامی ایرانی محسوب مي‌شود به دليل عمق مطلب و تأثیرگذاری آن بر مخاطب بيش از پيش مي‌تواند بر فکر و ذهن و روح و حتی جسم بیننده اثرگذار باشد و و در اين ميان خود تعزیه خوان هویداست كه گویی یک وسیله ارتباط جمعی زنده است.
با به وجود آمدن زندگي شهري در قرن بيستم و پيدايش هنرهاي تصويري و رسانه هاي ديداري مانند سينما و تلويزيون سليقه مردم اين سرزمين تغيير كرده و هنرهاي سنتي از جمله تعزيه وادار به عقب نشيني شده و براي بقاي خود شكل و محتواي هنري خود را در رسانه، سينما و تئاتر مدرن يافتند تا تعزيه نيز در عصر جديد راه خود را در هنر تئاتر و سينما جست و جو كند.
تعزيه و تعزيه خواني نمايش آييني مذهبي ايرانيان است. اين هنر نه از عربستان و عراق كه خاستگاه دين مبين اسلام است به ايران آمده، نه از فرنگستان، ايران تنها كشور اسلامي است كه نمايش تعزيه را به مقياس جهاني آفريد.
ايرانيان شيعه در ساختن تعزيه و به نمايش درآوردن واقعه هاي كربلا و حديث مصايب سيدالشهدا به سنت نمايش‌هاي آئيني ايرانيان قديم و شيوه اجراي مناسك و آئين هاي آنان و پاره اي از عناصر اسطوره اي و حماسي سازنده نمايش‌هاي آئيني نظر داشته اند.
تعزیه از نظر لغت به معنی اظهار همدردی، سوگواری و تسلیت است (شهيدي،1380:ص 62). ولی به عنوان شکلی از نمایش ریشه در اجتماعات و مراسم یاد کرد شهادت امام حسین (ع) در ایام محرم دارد و در طول تکامل خود بازنمایی محاصره و کشتار صحرای کربلا محور اصلی آن بوده و هیچ گاه ماهیت مذهبی اش را از دست نداده است.
مضمون تعزيه رويارويي دو نيروي خيروشر، اهورايي و اهريمني است كه در ظاهر نيروي شر پيروز مي گردد، ولي پيروزي واقعي و باطني از آن نيروهاي اهورايي و خير مي باشد.
نمايش مصايب در تعزيه خواني چنان شور و غوغايي در درون مومنان پديد مي‌آورد كه رشته هاي پيوندشان را با زندگي دنيوي مي گسلد و آنان را به فضاي قدسي پر رمز و رازي كه تجلي‌گاه روح مقدسان و نياكان است مي برد.
تعزيه خواني درراستاي مسجد و منبر و دور از قلم و عمل و نفوذ دستگاه رسمي مذهبي ايران در ميان توده مردم شكل گرفت.
تعزيه خواني بر مردم جامعه هاي سنتي – مذهبي گذشته و گروههاي مذهبي سنت گرايي امروزي بيش از هر شكل ديگر مناسك و شعاير مذهبي توانسته تاثير بگذارد. تعزيه خوانان با به نمايش در آوردن وقايع كربلا در احساسات مذهبي و روان جمعي عامه مردم را در برابر رخدادهاي حزن آور كربلا بر مي انگيزانند و از اين طريق فلسفه حق جويي و از خود گذشتگي شهيدان حماسه آفرين تاريخ تشيع را همچون نمونه برتر در ذهن و خاطر آنان زنده نگه مي دارند.
تعزيه(شبيه‌خوانى) نمايشى آيينى است، نمايشى منظوم و موسيقايى كه از دل عزادارى‌هاى شيعيان ايرانى بر پيشواى سوم خود برآمده و اعتقادها و چگونگى نگرش ساكنان سرزمين بزرگ ايران را باز مى‌تاباند. در اين نمايش مي توان پيوند اعتقادها، اساطير و آيين‌هاى باستانى ايران زمين را با اعتقادات اسلامى به روشنى مى‌توان مشاهده كرد و چهره پهلوانان اساطيرى را در قهرمانان و شخصيت‌هاى تاريخ صدر اسلام، كه مجالس تعزيه حول محور ايشان شكل مى‌گيرد، بازشناخت. اين نمايش همچون تمامى نمايش‌هاى آيينى و هنرهاى مقدس نمايشى، نمادين است. نمايشى كه درگيرى ابدى خير و شر و اهورا و اهريمن را در هيئت اوليا و اشقيا به تصوير مى‌كشد. نمايشى كه عوام آن را ساختند و خواص ـ گاه به‌ناچار ـ به حمايت و بركشيدنش برخاستند.
2- 1- بیان مسئله
هنر ارتباطی آئینی تعزیه نمایش مذهبی مردم ایران زمین چندی است که دراثربرخورد بازندگی شهرنشینی ومدرنیزاسیون به عقب نشینی وادار شده اما تاثیر خود را در تئاتر وسینمای مدرن ایران داشته است به طوری که کارگردانان تاثیرگذار سینمای کشور چه در زمینه تئاتر وسینما الگوپذیری خودرا از آن در آثار خود نشان داده اند. مسلما نگاه به آیین ها و سنتهای گذشته و تاثیر آن بر رسانه ها می تواند عمل نابی به شمار اید.
با توجه به اینکه نمایش تعزیه به عنوان نمایش آئین شیعیان که در فضایفرهنگي – ارتباطي جامعه ایران بسیار پر رونق بوده امروز به تحول خود نزدیک شده است، باید به ویژگی ها وشاخص های آن از جمله زیبایی شناسی و تکنیک های اجرایی، شکل موسیقی، نقش تماشاگر و بازیگر در اجرا پرداخت تا قدمی در شناخت این آیین ارتباطی و احیای پر صلابت آن برداشته شود.همچنین در این تحقیق علاوه بر شناخت تعزیه بر دریافت آن درسینما و تئاتر اشاره می کنیم و قابلیت های اجرایی وظرفیت های نکنیکی آن را در هنرهای ارتباطی معاصرمورد ارزیابیقرار خواهيم داد. از این رو با بررسی و تحليل عوامل مرتبط با تعزيه، این سنت مورد کا رعلمی قرار می گیرد، باشد که در جهت معرفی آن بتوان قدم های موثری برداشت.
جابر عناصري درپژوهش های خود توانسته است نسخه های این سنت آیینی را جمع آوری کرده و در کتاب نمایش ونیایش در ایران به این مراسم پرداخته است،اما در مورد نقش تعزیه در هنرهای ارتباطی و همچنین مقوله زیباشناسی این مراسم آئین کار پژوهشی مبسوطی دیده نمی شود که پژوهشگر با اتکا به داده های اطلاعاتی تصویری این جستجوی علمی را در جهت کاربرد این آیین ادامه می دهد.(عناصري،1366)
3- 1- اهداف تحقیق
الف. اهداف علمی: شناختن نمایش مذهبی تعزیه از منظر ارتباطی وتبلیغی
ب. اهداف کاربردی: شناسایی منطق زیباشناسی . تکنیک های اجرایی تعزیه براي بهره گیری در ارتباطات فرهنگی و ارتباطی معاصر
4-1- ضرورت و اهمیت تحقیق
از ضرورت های خاص انجام اين تحقیق عبارتند از: ثبت و حفظ آئین های کهن سرزمین مان و بازشناخت آن برای اجرایی شدن آن در هدایت ارتباطات و تبلیغات فرهنگی فردای کشور،به منظور جلوگيري از ورود هنرهای ارتباطی بيگانه كه سبب بي رونقي فضاي فرهنگي كشور مي شود.
همچنين با اشاره به تاثیر پیشرفت تکنولوژی و کم شدن استقبال مردم ازتعزیه بايد گفت: هجوم رسانه های تکنولوژیک، وجود زندگی شهرنشینی و دورانی که تعزیه در ایران محدود و ممنوع شده است، همچنین تغییر سلیقه های انسانها در شهرهای بزرگ دلیل بر کم شدن استقبال از تعزیه است که در این خصوص باید با ايجاد شرايط مدرنتر بستري فراهم شود تا فلسفه و تکنیک و شکل ساختار و اجرایی تعزیه خودش را در غالب سینما، تلویزیون و تئاتر مدرن پیدا کند. بديهي است كه براي ايجاد فضايي آماده جهت شكوفايي اين پديده فرهنگي يكي از مهمترين اقدامات مي تواند انجام تحقيق و پژوهش در اين عرصه و شناسايي جامع اين هنر و مخاطبان آن باشد. علاوه بر اين موارد به لحاظ سنت و آیین نبايد تعزیه را رها كرد چرا که به هر حال یک جلوه از فرهنگ این دیار است و در آثار سفرنامه‌های اروپاییان مطرح شده ‌و نظیر بخشی از آثار باستانی ما است. زاویه دیگر مورد تایید، نگاه هنری و ادبی است که نمی‌توان از تعزیه گذشت و ما هزاران متن تعزیه داریم. و در نهايت به لحاظ مذهبی است که باید تمام توان فرهنگي جامعه را بسيج نمود تا تعزیه بازسازی شود.
پژوهش «تعزيه و نقش آن در تبلیغ و ارتباطات دینی مردم ایران» در 5 فصل طبقه بندي شده است كه درون مايه اصلي كار همراه با پژوهش ها، يافته ها و تفاسير در فصل 4 پيگيري و تشريح مي گردد.
در روند پيگيري پژوهش و در فصل اول به كليات پرداخته مي شود. در این فصل ضمن تعریفی از هنر تعزیه و تعزیه خوانی به بیان مسئله، اهداف و اهمیت تحقیق پرداخته شده و سعی بر این بوده است تا پيوندي با تبلیغات و ارتباطات دینی مردم ایران در عصر حاضر برقرار شود. در فصل دوم به پيشينه تحقيقاتي تعزيه پرداخته مي شود و با استفاده از كتاب شناسي تعزيه، منابع موجود از هنر تعزيه از دوره صفويه تا عصر حاضر پيگيري می شود. در فصل سوم روش تحقيق به همراه انواع داده‌ها و چگونگي روش گردآوري و تحليل اطلاعات بررسي شده است. فصل چهارم كه شاكله اصلي پژوهش را تشكيل مي‌دهد در 13 بخش طبقه بندي شده است. در این فصل به عناصر موجود در تعزيه شامل بازيگري از لحاظ نقش و اجرا، مكان نمايش تعزيه، لباس ها، اكسسوار به صورت مفصل پرداخته مي شود. همچنین با ذکر چکیده مباحث مطرح شده در گروه کانونی، استفاده از نظرات کارشناسان و علما، و تمرکز بر روی آثار كارگردانان سينما و تئاتر كشور وتجزیه و تحلیل ارتباطات و تبلیغات دینی عصر حاضر و نوع پیوند آن با تعزیه، نقش این پدیده در عرصه تبلیغات و ارتباطات اسلامی بررسی مي‌شود. فصل پنجم نيز به خلاصه پژوهش، نتايج و پيشنهادات اختصاص يافته است.
فصل دوم- مبانی نظری وپیشینه تحقیق
1-2- مقدمه
2-2 -تاریخچه تعزیه و ارتباطات فرهنگی آن در جامعه ایران
3-2- پیشینه تحقیق
4-2- مباني نظري تحقيق
5-2 –سوالات تحقیق
1-2-مقدمه
در این فصل ابتدا به بررسی مباحث و نظریه های مورد استفاده تحقیق (مختصری از معرفی و تاریخچه تعزیه وارتباطات فرهنگی موثر از این هنر) و سپس به پیشینه تحقیق( معرفی مختصرتحقیقات مشابهی که سابقا در این زمینه صورت گرفته است) پرداخته شده است.
در پایان این فصل نیز سوالات اصلی و فرعی تحقیق آورده شده اند.
2-2 – تاریخچه تعزیه و ارتباطات فرهنگی آن در جامعه ایران
براي شناخت بهتر تعزيه ابتدا به مفهوم و چگونگي پيدايش تعزيه پرداخته مي شود:
1-2-2 – تعریف
تعزیه در لغت به معنای سوگواری و بر پاداشتن مراسم عزاداری به یادبود در گذشتگان است، و در اصطلاح به نوعی نمایش آیینی و مذهبی بر اساس واقعه کربلا و شهادت امامان و وقایع دیگر مذهبی و قصه ها و داستانهای تاریخی و اساطیری و عامیانه اطلاق می شود.(شهيدي،1380: ص61)
2-2-2 – پیدایش و پیشینه تعزیه
در چگونگی پیدایش تعزیه و نخستین تعزیه خوانیها در ایران، نویسندگان و پژوهشگران ایرانی و غیر ایرانی بسیار سخن گفته اند. دراغلب کتابها و مقاله های مربوط به تعزیه و تاریخ هنر و نمایش و آثار همانند دیگر، به اجمال یا تفصیل درباره این موضوع بحث و گفتگو شده است. حتی برخی از پژوهندگان نیز مطالعات و تحقیقات خود را به جنبه های تاریخی تعزیه اختصاص داده و تک نگاشته های محققانه و سودمندی در این زمینه نوشته اند. با توجه به مستندات موجود بیشتر این نوشته ها و آثار به صورت اشارات و اظهارنظرهای پراکنده و نقل قولهای تکراری و احیاناً متناقض و بر اساس حدس و گمان و احتمال است؛چنانکه برخی تاریخ پیدایش تعزیه را مربوط به اواسط یا اواخر دوره صفویان و بعضی به دوره زندیان و گروهی به اوایل عهد قاجار می دانند. حتی بعضی از نویسندگان و تاریخ نگاران مراسم سوگواری و دسته گردانیهای دوره دیلمیان را که گویا گهگاه با شبیههی صامتی نیز همراه دسته های عزاداری بوده است، آغاز تعزیه پنداشته اند. (همان منبع : ص62)
به هر حال، با همه این مطالعات و تحقیقات هنوز هم جای یک بررسی و پژوهش منظم و مستند همچنان خالی است. بدیهی است، با توجه به محدوديت هاي موجود در نگارش اين نوشته نمی توان از تاریخ پیدایش این نمایش مذهبی آیینی، به ویژه ریشه ها و علل تاریخی، مذهبی، فرهنگی، هنری و اساطیری آن به تفصیل سخن گفت؛ از این رو خلاصه و چکیده فرضیه ها و آراء ونظرها را درباره پیدایش تعزیه در زیر می آوریم و همراه آن به نقاط ضعف و قوت هر یک از آنها نیز اشاره خواهد شد.
3-2-2 – آراء و نظرها
اين بخش از سه منظر به شرح ذيل مورد بررسي قرار مي گيرد:
1-3-2-2 – زمینه تاریخی
مشهورترین فرضيه ها و نظریه ها درباره پیدایی تعزیه این است که تعزیه شکل متحول و تکامل یافته مراسم و آئین های سوکواری مذهبی است که از قرنهای اول و دوم، به ویژه قرن چهارم (دوره آل بویه) در ایران رایج بوده است. همچنین احتمال داده میشود که زمینه نمایشی این مراسم از برخی آداب و شعائر و نمایشوارههای جمعی ايران قبل از اسلام، مانند سوک سیاوش و کین ایرج و امثال آنها ریشه و مایه گرفته باشد. شاید هم بعضی از جشنها و جشنواره هاومراسم آیینی و اساطیری جامعه های کهن غرب ایران مانند حماسه گیلگمش، آدونیس، تموز و عشتار یا ایشتار در تکوین و تشکیل آن بی تاثیر نبوده باشد. (مسكوب،1354:ص80-81)
ظاهراً این مراسم و تظاهرات مذهبی با رسمیت یافتن مذهب تشیع در دوره صفویان، شکل و هیئت منظم و سامان یافتهای پیدا کرد و به تدریج با پدیده ها و عناصر فرهنگی ، سیاسی، اجتماعی و هنری دیگری چون روضه خوانی،واقعه گویی، نقالی، شبیه سازی،شبیه گردانی و امثال آنها در آمیخت و سرانجام در اواخر دوره صفویان به صورت کنونی درآمد.
2-3-2-2 – نظریه های دیگر
در مقابل فرض بالا، که نظر اغلب پژوهشگران است(مسكوب در كتاب سوگ سياوش، بيضايي در كتاب نمايش در ايران، نوشخي در كتاب تاريخ بخارا)، تنی چند از نویسندگان پیدایش تعزیه را ، بی هیچ زمینه و سابقه تاریخی، از پدیده های دوره صفویان میداند و جمعی دیگر نیز بر این باورند که تئاترها و نمایشهای مذهبی و یا غیر مذهبی اروپا و حتی کشورهایی چون هندوستان و چین در پیدایی آن بی تاثیر نبوده اند. اینک خلاصه هر یک را در زیر می آوریم:
1 – تنکابنی مینویسد:«تعبیه(یعنی تعزیه) از مخترعات صفویه است و چون ظهور مذهب تشیع در ممالک ایران از ضرب شمشیر سلاطین صفویه شد و ذاکرین را مأمور به انشاد مصیبت حضرت سیدالشهداء (ع) نمودند، مردم چندان گریه نمی کردند، زیرا هنوز در مذهب راسخ الاعتقاد نبودند، پس تعبیه را اختراع نمودند که شاید مردم از مشاهده مصائب حضرت سید الشهداء علیه السلام متألم و موجب رقت قلب شود. لفظ تعبیه نیز به معنای اختراع است، و این تشبیه در ازمنه سابقه بالاتفاق وجود نداشته و علماء را در جواز آن خلاف است…» (تنكابني،قصص العلما:ص30)
گذشته از موارد سست و ضعیف نظر نویسنده درباره سابقه مذهب شیعه در ایران باید دانست که اولاً وی هیچ سندی برای اثبات نظر خود به دست نداده است. ثانیاً توضیح نمیدهد که کدام یک از شاهان صفوی تعزیه را به گفته او اختراع کرده اند. گرچه از فحوای سخنش چنین برمیآید که این واقعه گویا در زمان شاه اسماعیل یا یکی دو تن از جانشینان او روی داده است. اما تا آنجا که از مستندات بر مي آيد در هیچیک از منابع تاریخی، به خصوص سفرنامه های اروپائیان که درباره این مراسم به تکرار و تفصیل سخن گفته اند،اشاره ای به تعزیه و شبیه خوانی نشده است. ثالثاً وی بر خلاف برخی دیگر از علمای مذهبی، با تعزیه و شبیه مخالف بوده و حتی رساله مفرد و مستقلی نیز در این باب نگاشته است. در هر حال به نظر او نمی توان اعتماد کرد.(شهيدي،1380: ص64)
2 – مایل بکتاش به صورتی بسیار مجمل و تردید آمیز و به نقل از رساله مواکب حسینیه ، 1375 هـ .ق اختراع تعزیه را در دوره صفوی دانسته و به مرحوم ملامحمدباقر مجلسی نسبت داده است. می نویسد : «حتی روایت است، اول کسی که تأسیس اساس شبیه و تشبیه واقعه کربلا را نمود، محمدباقر مجلسی ، متوفی سنه 1111 قمری و در اواخر صفویه بود».
نویسنده در درستی و نادرستی این روایت هیچ اظهار نظری نکرده است و به علاوه معلوم نیست دلیل و سند مآخذ اصلی یعنی رساله مواکب حسینیه چه بوده است. به هر حال تحول و تکامل تدریجی تعزیه و تعزیه خوانی ظاهراً خلاف این فرض را نشان می دهد.(همان: ص64)
3 – درزمان شاه عباس صفوی مسیحیان و ارامنه جلفا هر ساله برخی از تئاترهای مذهبی اروپا (مانند میستریپلی و میراکل پلی و…) را در اصفهان نمایش میدادند، چون شاه عباس این گونه نمایش ها را برای ترویج مذهب و اعمال سیاست خاص خود پسندید، دستور داد واقعه کربلا را نیز به همان صورت به نمایش درآوردند و تعزیه از آن زمان آغاز شد. (همان: ص65)
نویسنده این مقاله نیز هیچ سند و مدرک به دست نداده است. نحوه تکوین و شکل گیری و سیر تحول تعزیه هم که بعداً درباره آن سخن خواهیم گفت، نشان می دهد که این نمایش مذهبی طی سالها به تدریج پدید آمده است.
4 – برخی از نویسندگان و محققان، این قضیه (یعنی تقلید و اقتباس تعزیه از غرب) را به زمان کریم خان زند مربوط میدانند، نخستین کسی که به این مورد اشاره کرده ، نصرالله فلسفی است که به نقل از کتاب انقلاب اسلامی مینویسد: «بر پا ساختن مجالس تعزیه از زمان کریم خان زند متداول شد، نوشته اندکه در عهد وی سفری از فرنگستان به ایران آمد و در خدمت آن پادشاه شرحی در تعریف تئاترهای حزن انگیز بیان کرد و کریم خان پس از شنیدن بیانات وی دستور داد که صحنه هایی از وقایع کربلا و سرگذشت هفتاد و دو تن ساختندو از آن حوادث غم انگیز مذهبی نمایشهایی ترتیب دادند که به تعزیه معروف گشت»(فلسفي،1365:ص10) بعدها بعضی ازنویسندگان در آثار خود به این خبر اشاره و استناد کرده اند.(مشحون،1367:ص34) کتاب انقلاب الاسلام بین الخاص و العام که نصر الله فلسفی از آن خبر بالا را نقل کرده ، نسخه ای است خطی از نویسنده ای به نام محمد عارف بن حاج محمد شریف، معروف به «اسپناقچی پاشازاده» که در دوره قاجاریه می زیسته است.
موضوع کتاب اساساً درباره تاریخ صفویان و مقداری هم درباره تاریخ افشاریان و زندیان است؛ اما خبری که از این واقعه می دهد با آنچه فلسفی ذکر کرده است اندکی تفاوت دارد او نمی گوید : «سفیری از فرنگستان به ایران آمد»، بلکه می گوید: «… در زمان کریم خان زند سفیری از ایران به فرنگستان رفت». به هر حال چون مولف کتاب انقلاب اسلام ظاهراً با تعزیه و شبیه خوانی چندان موافق نبوده و خواسته است اساس آن را غیر اسلامی بنماید نمی توان به نظر او اعتماد کرد.
5 – در اوایل دوره قاجار که روابط سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی ایران با اروپا گسترش یافت و مسافران و نمایندگانی از ایران به اروپا، به خصوص به روسیه و کشورهای اروپای شرقی، می رفتند و نمایش ها و اپرا ها و تئاترهای اروپایی را می دیدند، پس از بازگشت به ایران تعزیه را به تقلید یا اقتباس از غرب به وجود آوردند، بنابراین باید گفت که تعزیه در اوایل دوره قاجار پدید آمده است.(محجوب،تاثير تئاتر اروپايي و نفوذ روش هاي نمايشي آن در تعزيه:ص185)اين فرض نيز با توجه به عللي كه در قسمت ارزش و اعتبار آراء ذكر خواهيم كردبه نظر نادرست است.
6 – جمعی دیگر از صاحب نظران به جای نمایشگاه های اروپایی، نمایشهای هندی را در پیدایش و شکل گیری تعزیه تا اندازه های موثر دانسته اند. اینان می گویند در دوره صفویان و شاید هم پیش از آن، مسافران و سیاحان و بازرگانانی از ایران به هند رفته اند و یا از هند به ایران آمدهاند. احتمالا ًهمراه با کاروان های بازرگانان، گروهی بازیگر هندی به ایران آمده و پرداختن واقعه کربلا در قالب نمایش شده است. همچنین برخی دیگر از این صاحب نظران از تاثیر احتمالی نمایش چین بر تعزیه سخن گفته اند. (تبريزي،1366:ص74)
این فرضيه ها و نظريه ها نیز ظاهراً مبتنی بر روایات شفاهی و یا حدس و احتمال و قیاس است و برای اثبات آن سند و مدرکی در دست نیست. گرچه از پاره ای قرائن و شواهد بر می آیدکه در دوره صفویان و قبل از پیدایش تعزیه، گونه ای اشعار نمایشی درباره واقعه کربلا، به زبان اردو یا تلفیقی از فارسی و اردو وجود داشته که تا اندازه ای در اشعار و ادبیات تعزیه بی تاثیر نبوده است، لیکن به هر حال این وقایع و این تاثیرات سطحی و احتمالی است و به فرض وقوع و تحقق ، عامل اصلی پیدایش تعزیه در ایران نتواند بود. شاید اجمالاً بتوان گفت علل و عوامل فرهنگی و تاریخی پیدایش و رشد و گسترش تعزیه در مناطق شمالی و جنوبی ایران متفاوت بوده است و این مسئله ای است که به مطالعات و تحقیقاتی گسترش تعزیه در مناطق شمالی و جنوبی ایران متفاوت بوده است و این مسئله ای است که به مطالعات و تحقیقات گسترده نیاز دارد .
3-3-2-2 – ارزش و اعتبار آراء و نظرها
با توجه به مدارک و اسناد موجود و بررسي شده جز فرضیه نخست که تعزیه را پدید آمده از ترکیب و تحول مراسم سوکواریهای مذهبی می داند، سایر فرضیه ها پایه و اساس درستی ندارند. ما قبلاً ضمن بیان هر یک از آنها به نقاط ضعف اسناد و دلایل کسانی که آن فرضیه ها را به نحوی پذیرفته اند اشاره کردیم؛ اکنون نیز دلایلی چند در اثبات نادرستی اساس آن نظرها در زیر می آوریم:
1- بنابر مدارک تاریخی و گزارشهای سفرنامه ها تعزیه از اواخر عهد صفویان به تدریج شکل گرفته و تقریباً به صورت کامل از زمان زندیان در ایران رایج بوده است. لذا نظر آن دسته از نویسندگانی که پیدایی تعزیه را در دوره قاجار میداند به کلی نادرست است.
2- اساس نظر کسانی که تعزیه را از ابداعات شاهان صفوی یا علمای دوره صفویان و یا تقلیدی از غرب در آن زمان میدانند جز حدس و گمان وفرض چیز دیگری نیست. برخی از آن ظاهراً به سبب مشابهتی که تعزیه های نخستین با تعزیه های اروپایی (میراکلپلی، میستری پلی و …) داشته است چنین فرضی را به میان آورده اند. شک نیست که در میان سنتها و آیین های ملل و جوامع مختلف جهان پاره ای عناصر مشترک و همانند وجود دارد؛ و باز هم تردید نیست که در جریان تاریخ و روابط ملت ها ممکن است گاهی فرهنگی از فرهنگ دیگر را در مواردی تاثیر پذیرفته باشد، اما هیچ یک از اینها دلیل آن نیست که یکی را معلول و برخاسته از دیگری بدانیم، مگر آن که اسناد و دلایل و شواهد مسلم تاریخی در دست داشته باشیم که در مورد تعزیه دیديم چنین نیست، به هر حال با استدلال و قیاس تمثیلی نمی توان درستی و نادرستی یک واقعه تاریخی را اثبات کرد. علاوه بر اینها اگر تعزیه در اوایل یا اواسط دوره صفویان در ایران رایج بود (چه از نمایش مذهبی غربیان تقلید شده بود و چه شاهان صفوی آن را اختراع کرده بودند) مسافران و سیاحان اروپایی که در سفرنامه های خود حتی جزئیات مراسم مذهبی محرّم را شرح داده اند،از تعزیه و شبیه خوانی نیز یاد می کردند. در صورتی که آنان فقط از اشکال ابتدایی و عناصر زمینه ساز تعزیه سخن گفته اند. این نظر نیز که برخی از علمای مذهبی مانند علامه مجلسی تعزیه را اختراع کرده اند، بیشتر روایات شفاهی تعزیه خوانان است و مستند به سندی نیست.
3- اما از نظر کسانی که پیدایش تعزیه را مربوط به دوره زندیان، و تقلیدی از نمایشهای اروپایی می دانند به دلایل زیر نادرست است: اولاً مأخذ این گروه، کتاب انقلاب اسلام است که گفتیم نویسنده آن ظاهراً با تعزیه و شبیه چندان موافق نبوده است، ثانیاً وی که در دوره قاجار می زیسته، خبر را به صورت نقل قول می آورد و برای گفته خود سندی به دست نمیدهد، میگوید: «بعضی از صاحبان خبر برآنند که در زمان کریم خان زند از برای امری سفیری به فرنگ فرستاده شد، سفیر که از فرنگ عودت کرد، در حضور کریم خان از تئاترهای فرنگ حکایتها گفت ، کریم خان نیز فرمود اول شبیه هفتاد و دو تن را در آورند و این در ایران شیوع یافت…» ثالثاً بنا بر گزارش برخی از سیاحان و مسافران اروپاییدر زمان کریم خان زند تعزیه تقریباً در همه جای ایران، از جمله خارک و رشت، رایج بوده است و این ممکن نیست مگر آن که زمینه و مقدمات کار تعزیه خوانی از سالها پیش فراهم شده باشد.
به علاوه چگونه ممکن است مردم مذهبی و سنت گرای آن زمان یک پدیده نوظهور غربی را بدون هیچ سابقه ذهنی بپذیرند؟ رابعاً در اواخر قرن هجدهم یعنی مقارن با پادشاهی کریمخان زند اجرای نمایشهای مذهبی در میدانها و جلوی کلیساهای جامع اروپا عمومیت و رواج چندانی نداشته است، تا هر مسافر و تازه واردی آنها را دیده باشد. خامساً گذشته از اینها وجود تعزیه های سیار و ثابت و میدانی ـ گرچه به شکل ابتدایی آن ـ در دوره افشاریان و اواخر عهد صفویان هر گونه شک و تردیدی را از میان می برد و نشان می دهد که این نمایش قبل از زندیان در ایران ریشه و سابقه داشته است.
4- بنجامین، نخستین وزیر مختار آمریکا در ایران که در سال 1302 هـ.ق شاهد تعزیه خوانی در تکیه دولت بوده است. درباره پیشینه تعزیه در ایران مینویسد: «در حقیقت فکر این که واقعه کربلا و حواشی آن به صورت نمایش تراژدی و تاثر انگیز به نام تعزیه در روند بعد از دوران صفویه پیدا شده و این کار به تدریج صورت عملی به خود گرفته است و به طوری که یکی از دانشمندان و مطلعین ایران به من گفته اند تعزیه کنونی که در ایران خوانده می شود، نتیجه سالها تحول و تکامل است و چیزی نبوده که یک مرتبه به خاطر کسی رسیده باشد . این تعزیه یا نمایش مذهبی هنوز هم نواقص زیادی از نظر چگونگی اجرا دارد که باید بعدها به تدریج برطرف شود.(بنجامين،1367:ص282) از گفته های بنجامین دو نکته استنباط می شود: نخست این که تعزیه یک پدیده تدریجی و پویا و متحول بوده است. دوم اینکه بر خلاف آنچه برخی از صاحب نظران گفته اند ، تعزیه در اوایل دوره قاجار و یا حتی در دوره زندیان به تقلید از تئاتر غرب پدید نیامده است به هر حال اگر چنین بود، آن ایرانی مطلع که از تاریخ آغاز تعزیه خوانی در اوایل قاجار یا دوره زندیان بهتر از ما آگاه بوده، تقلیدی بودن تعزیه را می دانست و نمی گفت تعزیه به تدریج پدید آمده است.
5- صرف نظر از نبود مدارک و شواهد تاریخی روشن و مسلم ـ دال بر تقلید یا اقتباس تعزیه از غرب ـ نظر یکی دو تن از صاحب نظران نیز شایسته تأمل است. مثلاً جنتی عطائی مینویسد: اولاً در خلال قرون 17 و 18 تماس اروپائیان با ایران سطحی تر از آن بود که بتوانند تا این اندازه بر اعتقادات مذهبی و آداب دینی ایرانیان اثر کند. ثانیاً در همان زمان که تعزیه خوانی در ایران توسعه می یابد (قرن 18) نمایش مذهبی تبتی ها بر زمینه مذهب بودا نیز بسط پیدا می کند. مسلم است که در اواسط قرن 18 هیچ نفوذ اروپایی نتوانسته بود در تبت جای گیرد و هیچ نمایندگی مذهبی خارجی هم نتوانسته بود در آن کشور پای گذارد. مع ذلک یک نمایش مذهبی بر زمینه «بودائیسم» بسیار زیبا و موثر توسعه پیدا کرد. ثالثاً اگر نفوذ اروپا الهام بخش تیاتر مذهبی مناطق آسیایی، از جمله ایران، است چرا کشورهایی که قبل از همه پای اروپاییان بدان جا باز شد، مثل مراکش، مصر و ترکیه از این نفوذ تئاتر مذهبی برخوردار نشدند؟ و برای چه نفوذ مسیحیت اروپا فقط به شکل ذن (ZEN) در ژاپن و تعزیه در ایران ثمر خود را بخشیده است. رابعاً اساساً تمدنها در برخی از مراحل رشد قادرند که جرم یک تئاتر مذهبی را که به مرور تبدیل به یک تئاتر غیر مذهبی می شود بدون قبول هیچگونه نفوذ و قرض گیری از بیگانگان در جامعه خود به وجود آورند. همچنین استاد عبدالحسین زرین کوب در انتقاد از کتاب از صبا تا نیما، نوشته یحیی آرین پور می نویسد«درباره تعزیه … می توان پیدایش آن را به تحول روضه خوانی و نفوذ بعضی عناصر رسوم عزاداری دیلمیان منسوب کرد. تصور این که تعزیه از بعضی نمایشنامه های مذهبی اروپایی و در عهد صفویان به وجود آمده باشد چندان مقبول به نظر نمی رسد و تحول آن از مراسم روضه خوانی بیشتر قابل قبول است. استاد زرین کوب به دنبال این مطلب در حاشیه می نویسد : «بین تعزیه ما با بعضی نمایشهای دینی اروپایی البته مناسبتهایی هست، اما تصور تقلیدی بودن تعزیه از آنها با توجه به روابط صفویه با اروپایی ها و طرز تلقی مسلمین از آداب و رسوم نصارا قابل قبول نیست …» (زرين كوب،1353 : ص298).
4- 2- 2روند تکوین و تحول تعزیه
همچنان که گفته شد تعزیه به احتمال نزدیک به یقین از ترکیب و تحول مراسم و سنت ها و نمایشواره هایی چون روضه خوانی، نقالی، فضایل خوانی، مناقب خوانی، شبیه سازی در دسته ها و نظایر آن پدید آمده است. با بررسی گزارشها و سفرنامه های سیاحان غری و نیز مشاهده و تدقیق و تأمل در آیین ها و مراسم سوکواریهای مذهبی در مناطق مختلف ایران، می توان مراحل تکوین و تحول تعزیه را به اختصار به شرح زیر بیان کرد.
1-4-2-2 – دسته های عزاداری
در ابتدا دسته ها و جماعت عزادار در کوچه ها و بازارها به راه می افتادند و با سینه زدن و نوحه خواندن و نواختن سنج و برخی از سازهای ساده موسیقی و حمل علم و علامت و امثال آن و نیز هم سرایی و هم آوازی در خواندن نوحه، فاجعه کربلا را یادآوری می کردند. برگزاری این گونه مراسم و تظاهرات مذهبی، چنان که می دانیم از دوران بوئیان ـ و حتی پیش از آن ـ در ایران معمول شده بود، لیکن در دوره صفویان صورت منظم تری پیدا کرد و با آداب و رسوم و تشریفات بیشتر و با شکوه تری برگزار می شد.
این دسته ها پس از مدتی راهپیمایی وقتی به چهارسوها و میدانها می رسیدند ، لحظاتی می ایستادند و نوحه خوان هر دسته به جای خواندن اشعار ضربی و نیم ضربی (خواندن اشعار سینه زنی) چنان که امروز نیز معمول است، مرثیه و قطعه شعری می خواند. اشعار مرثیه گاهی به زبان اول شخص و بیان مستقیم بود و گاه به زبان نقل و روایت و غیر مستقیم.
سرانجام دسته ها و سوکواران به صحن مسجد یا امام زاده و یا تکیه و میدانی میرفتند و در آنجا به روضه خوانی و ذکر مصیبت می پرداختند.
2-4-2-2 – کاربرد اسباب نمایشی در دسته ها
اسباب و وسایلی چون کجاوه، عماری، صندوق، تابوت و نخل و چیزهای دیگر بعدها به دسته های عزاداری اضافه شد. این اسباب نشانه و نماد حرکت کاروان امام به کربلا و وقایع بعد از شهادت حضرت، همچنین نشان دهنده همدلی و همنوایی عزاداران در سرنوشت امام بود. این دسته ها بعضی پیاده و برخی سواره حرکت می کردند. چون کودک و نوجوان، و گاهی مردانی به صورت زنان اسیر اهل بیت، بر شترها سوار میشدند و در فواصل زمانی معین اشعاری میخواندند. این شعرها بیشتر به شیوه «زبان حال» و بیان مستقیم بود. در این دسته ها تابوتها و نعشهایی که بیشتر آنها مصنوعی بودند، و آنها را از بالش و قطیفه و چلوار و چکمه و امثال آن می ساختند، حمل می شد. روی نعشها و تابوتها عمامه سبز رنگ خون آلود، یا چند کبوتر سفید قرار میدادند. اسبهایی را که مظهر ذوالجناح (اسب امام) و اسب حضرت عباس و علی اکبر… بودند با تیرپوشهای خون آلود می آراستند و روی تیرپوشها و گردن اسبها شمشیر و سپر و زره و روی گردن آنها شال سبز باریک و بر پیشانی آینه و امثال آن می بستند. رفته رفته، علاوه بر شبیه های کودکان و زنان که نشان دهنده و یادآور کلی واقعه و حوادث بعد از شهادت بودند از جنگ جویان و مبارزان و سایر شهیدان ( به جز خود امام) نیز شبیه هایی می ساختند. این شبیه ها در آغاز مردانی بودند که با چهره های غرقه به خون بر اسبهای خاک آلوده سوار می شدند و در کنار دسته ها حرکت می کردند؛ اما بعدها حرکات نمایشی خود را گاه سواره و گاهی پیاده در میدان و روی سکوها انجام می دادند.
3-4-2-2 – شبیه سازی در دسته ها
ساختن شبیه از شهیدان کربلا ـ و گاهی مخالفان و دشمنان اهل بیت و تجسم وقایع به تدریج هم متنوع تر شد و هم وضع و حالت جان دارتر و محسوس تری پیدا کرد. مثلاً علاوه بر ساختن نعشهای مصنوعی، کسانی خود را به صورت نعش در می آوردند و در تابوتها می خوابیدند . این تابوتها را گروهی از مردم یا ارابه ها حمل می کردند. در برخی از شهرهای ایران، کسانی که شبیه نعش شده بودند، در ارابه هایی دراز می کشیدند و روی آنها شن سرخ رنگ می ریختند به طوری که فقط سرشان از زیر شن پیدا بود و بدین سان هم واقعه شهادت و هم صحنه واقعه دشت کربلا را به نمایش می گذاشتند.
رفته رفته ، علاوه بر ساختن شبیه از شهیدان کربلا، از اشقیا و دشمنان امام نیز کم و بیش شبیه هایی می ساختند . در برخی از شهرهای ایران به جای شبیه از مجسمه و تندیس استفاده می کردند؛ مثلاً تندیس تو خالی بزرگ و زیبایی از کاغذ و پوست و اشیاء دیگر می ساختند و کسی برای تجسم شبیه امام در درون آن می رفت . یا برای نشان دادن یزید و شمر، پوست خری را پر از کاه می کردند و آن را پس از ساعت ها گرداندن و لعن و نفرین کردن و آب دهان بر آن انداختن، در میدانی آتش می زدند.
4-4-2-2 – شکل اولیه تعزیه خوانی
در اواخر دوره صفویان، علاوه بر اجرای مراسم دسته گردانی و نوحه خوانی و اعمال به حرکات نمایشی و نیمه نمایشی و مکالمات کوتاه و ناپیوسته افراد شبیه که در نه روز به تفاریق صورت میگرفت، خلاصه ای از تظاهرات نمایشی را در روز عاشورا به گونه ای ترکیبی و جامع در میدان یا صحن امامزاده برگزار می کردند. بدین ترتیب که نخست روضه خوان و یا روضه خوانهایی از روی کتاب روضه الشهداء روضه می خواندند و عزاداران را برای تماشای تعزیه آماده می کردند، سپس شبیه خوانی آغاز می شد. چنین بود که تعزیه های ثابت و مجلسی و میدانی پدیدآمد. در برخی از شهرهای ایران نیز همان مراسم پیشین،یعنی حرکت دسته ها و نمایشواره ها، با اندک تحولی به صورت تعزیه های سیار و دوره ای درآمد.
دو تن از سیاحان و مسافران اروپایی به نام های سالامون و وان گوک یا وان گوخ که گویا در زمان سلطنت شاه سلطان حسین و نادرشاه به ایران آمده بودند، در سفرنامه خود از نوعی نمایش تعزیه روی ارابه خبر داده اند. به احتمال قوی اشکال دیگری از تعزیه نیز در آن زمان در برخی از مناطق دیگر ایران رایج بوده است و ما بعداً به این موضوع اشاره خواهیم کرد.
با توجه به آنچه اجمالاً گذشت میتوان گفت به احتمال نزدیک به یقین، تعزیه به مفهوم امروزی آن در اواسط یا دست کم در اواخر دوره صفویان پدید آمده و در دوره افشاریان و آغاز عهد زندیان رشد و تحول یافته و کم و بیش رایج شده است. بنابراین، نه تنها نظر آنان که پیدایش تعزیه را مربوط به دوره قاجار می دانند؛ نادرست است، بلکه نظر کسانی هم که دوره زندیان را تعزیه های کامل نمی دانند و یا درباره آنها تردید دارند، نااستوار است.
5-2-2- اشارات و روایات درباره تبلیغ و ارتباط دینی:
يافته ها در مورد تبليغ و ارتباطات ديني در هشت عنوان به شرح ذيل گردآوري شده است:
1-5-2-2 – توضیح واژه تبلیغ
واژه تبلیغ هر چند در لغت، مفهوم گسترده‏ای دارد ولی مراد از آن در این‌جا رسانیدن شرع و دین خدا به مردم است که در آیات متعدّد از وظایف اصلی پیامبران شمرده شده است.(مائده،سوره 5،آيه 92)
برخی، واژه فارسی «آوازه‌گری» را كه ظاهراً نخستین بار، ملک الشعرای بهار، آن را در برابر propaganda به کار برد معادل واژه عربی تبلیغ دانسته‌اند، ولی این کاربرد با اقبال، روبرو نشده است. (الويري،1387:ص15- 17) و (فرهنگ علوم رفتاري ذيل واژه propaganda).
نوعی مسامحه در معادل گذاری برای واژگان غیر فارسی سبب شده تا واژه تبلیغ یا تبلیغات در فارسی، معادل چهار اصطلاح متفاوت عربی اِعلام، دِعایه، دَعوت، اعلان و سه اصطلاح متمایز انگلیسیpropaganda و mission و advertising به کار رود.
2-5-2-2 – کاربرد اصطلاح تبلیغ
مفهوم اصطلاحی تبلیغ، نخست در حیطه امور دینی به کار می‌رفت و بعدها به حوزه‌های دیگر، تعمیم یافت؛ گر چه در حوزه‌هایی غیر از حوزه دین، غالباً از صورت جمع آن (تبلیغات) استفاده می‌شود. ارائه تعریفی مورد وفاق از تبلیغ کار دشواری است و آنچه در معرِف این مقاله ذکر شده، برآیند مشترکات انبوهی از تعاریف موجود است. (الويري،1387:ص67- 69).
3-5-2-2 – ضرورت تبلیغ
خدای حکیم، خلق را عبث و بیهوده نیافریده؛ بلکه برای غایتی بزرگ و ارزشمند یعنی معرفت و بندگی خویش،
خلق کرده است.(ذاريات،سوره 51،آيه 56) تحقّق این هدف عظیم در گرو رهایی بندگان از ظلمت نادانی و روشن شدن دل و جان آنان به نور علم و هدایت الهی است؛ چنان‏که در آیات و روایات متعدّد بر این مطلب تصریح شده است.( علق،سوره 96،آيه 5 و الرحمن،سوره 55،آيه 2).
4-5-2-2 – آموزه قرآن در باب تبلیغ
برای بررسی آموزه قرآن درباره تبلیغ، باید مجموعه واژه‌های مرتبط با این موضوع، استخراج و مضامین آن‌ها بررسی شود، واژه‌هایی چون دعوت، هدایت، اِنذار، تبشیر، وعظ، امر به معروف، نهی از منکر، رسالت، تعلیم، ارشاد، قول، بیان، ذکر، تَواصی، تلاوت و قرائت.
به تصریح قرآن و سنّت و اجماع و سیره مسلمانان، اسلام، دینی جهانی و خاتم ادیان است و به یک قوم و زمان محدود، اختصاص ندارد.(انعام،سوره 6،آيه 19 و انبيا،سوره 21،آيه 107) مخاطبان آن تمامی انسان‌ها هستند تا هدایت یابند و با بهره گیری از «کتاب» و «میزان»، قسط و عدل بر پا کنند؛(حديد،سوره 57،آيه 25) بنابراین، تبلیغ از آموزه‌های قطعی دین اسلام است و محتوای این تبلیغ را اموری چون دین و رسالت الهی و خیر و معروف تشکیل می‌دهد و توجه به عناصری مانند زمان و زبان، از عوامل مؤثر توفیق در این تبلیغ است.(حج،سوره 22،آيات 40 – 41).
5-5-2-2 – ویژگی مبلغان
بنا بر قرآن کریم، مبلغ باید دارای این ویژگی‌ها باشد:
۱) بصیرت و آگاهی کافی نسبت به هدف و محتوای تبلیغ(يوسف،سوره 12،آيه 108)
۲) ایمان به هدف(آل عمران،سوره 3،آيه 61)
۳) خودساختگی(هود،سوره 11،آيه 88)
۴) اخلاص و عدم چشم‌داشت مادّی(شعرا،سوره 26،آيه 109)
۵) خوشرویی و سعه صدر (طه،سوره 20،آيه 25)
۶) امید به وعده‌های الهی و امید بخشی(توبه،سوره 9،آيه 33)
۷) علم دوستی و کمال جویی(طه،سوره 20،آيه 114)
۸) پشتکار و نستوهی (اعراف،سوره 7،آيه 164)
۹) شجاعت و هراس نداشتن از کسی. (مائده،سوره 5،آيه 54).
6-5-2-2 – شیوه‌های تبلیغ
در قرآن به شیوه‌ها و مباحث تبلیغ نیز التفات شده است، از جمله:
۱) یادآوری نعمت‌های الهی (مائده،سوره 5،آيه 30)
۲) بیدار کردن وجدان مخاطبان (تكوير،سوره 81،آيه 26)
۳) توجه دادن به تجربه‌های تاریخی و سرنوشت پیشینیان(مريم،سوره 19،آيه 16- 41)
۴) تشویق (تبشیر) در کنار هشدار (انذار) (مريم،سوره 9،آيه 76)
۵) بیدارسازی عقل و فطرت و واداشتن به تفکر (مومنون،سوره 23،آيه 115)
۶) بهره گیری ازبرهان استدلال و جدال احسن و پند و اندرز نیکو(نحل،سوره 16،آيه 125 و بقره،سوره 2،آيه 258)
۷) استفاده از تمثیل و تصویرسازی (مائده،سوره 5،آيه 31)
۸) معرفی الگو و الگوسازی (ممتحنه،سوره 60،آيه 4)
۹) القای تدریجی و توجه به ظرفیت مخاطب، در پذیرش و دریافت پیام. آیات ناظر به تحریم تدریجی خمر و ابلاغ برخی احکام، در آخرین سال‌های بعثت، مانند حرمت ربا و وجوب رعایت حدود حجاب، به روشنی بر این معنا دلالت دارند. (آل عمران،سوره 30،آيه 130).
7-5-2-2 – نمود جوهره تبلیغی دین اسلام
برخلاف نظر کسانی چون آرنولد در كتاب تاريخ گسترش اسلام(1358:ص34) و ماکس مولر که ادیان را به دو دسته تبلیغی و غیر تبلیغی تقسیم می‌کنند ،(دايره المعارف جهان اسلام آكسفورد ذیل واژه)، همه ادیان، دارای جوهره تبلیغی‌اند(باقي،1375:ص27- 30) و دین اسلام به عنوان دین خاتم، اهتمامی بسیار زیاد به تبلیغ دارد.
1 – به نظر می‌رسد شروع وحی قرآن با کلمه «اِقْرَأ» و باقی ماندن این دستور و نیز کثرت کاربرد فعل امر «قُلْ»، در آغاز برخی سوره‌ها و آیات قرآن (۳۳۲ بار به صورت مفرد مذکر و ۱۷ بار به صورت‌های دیگر)، که همواره به تلاوت کنندگان قرآن، دستور تکرار مضمون آیه و انتقال آن به دیگران را گوشزد می‌کند، نخستین نمود جوهره تبلیغی دین اسلام است.
2 – آیات فراوانی که به دعوت و تبلیغ و هدایت و امر به معروف و نهی از منکر دستور می‌دهدیا به بیان روش تبلیغ انبیای پیشین می‌پردازد، از دیگر نشانه‌های ماهیت تبلیغی دین اسلام است.(محمدفواد



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید