تأثیرات عوامل خاص برخلاقیت

۱- سن: برخلاف تصورات اشتباهی که وجود دارد خلاقیت ربطی به سن ندارد. پروفسور روزن ویگ ثابت کرده است که اگر مغز تحریک شود، سالخوردگی نمی­تواند ﻣﺴﺄله­ای بیافریند. شواهد علمی مبنی بر اینکه خلاقیت ربطی به سن ندارد توسط پروفسور هاروی سی لهمان استاد دانشگاه آهایو مورد تحقیق و تأیید قرار گرفته است (قاسم زاده، 1381).

سن با خلاقیت رابطه دارد ولی افزایش یا کاهش سن در افزایش یا کاهش خلاقیت ﺗﺄثیر ندارد. بنابراین می­توان گفت که مبانی تئوریک ﺗﺄثیر سن بر خلاقیت که معتقد است خلاقیت ربطی به سن ندارد مورد تأیید قرار گرفته است.

۲- جنسیت: اگرچه مردان در قدرت جسمی از زنان قوی­تر هستند لیکن قدرت تصور و خلاقیت های ذهنی عملاً تحت ﺗﺄثیر عامل جنسیت قرار نمی­گیرد. پژوهش­های علمی دربارة خلاقیت نسبی زنان و مردان به نتایج قاطعی نرسیده است. اکثر پژوهش­ها نشان می­دهد بجز موارد اندک رابطه مهمی بین خلاقیت و جنسیت نیست و اگر مواردی دیده شود بستگی به تفاوت­های فیزیولوژیکی دارد که بر اساس ماهیت فیزیولوژیک مردان تمایل بیشتری به خلاقیت دارند (قاسم زاده، 1381).

پژوهش تحت عنوان « بررسی رابطه خلاقیت مدیران آموزشی با پیشرفت تحصیلی دانش آموزان مدارس راهنمایی استان کرمان » انجام شده است که 8 فرضیه دارد. دو فرضیه اول آن عبارت است از:

۱- بین ویژگی­های مدیران زن و مرد در رابطه با نوآوری و ابتکار تفاوت وجود دارد.

۲- بین ویژگی­های مدیران زن و مرد در رابطه با خلاقیت تفاوت وجود دارد.

ابتکار یکی از پیش نیازهای خلاقیت است. این دو فرضیه مورد تأیید قرار گرفته؛ البته باید در نظر داشت که دو گروه زن و مرد از نظر ابتکار و خلاقیت در سطح پایینی قرار داشته­اند. فرضیه اول تأیید   می­کند که زن­ها ابتکار و نوآوری بیشتری دارند (با خطای 5٪ ) و فرضیه دوم تأیید می­کند که مردها خلاقیت بیشتری دارند (صفری، 1386). این دو فرضیه اگر به طور محض و مطلق و بدون درنظر گرفتن دیگر عوامل در نظر گرفته شود با مبانی تئوریک مربوط به جنسیت متضاد است ولی اگر همانطور که این نظریات بیان داشته اند عوامل دیگری ( تفاوت­های فیزیولوژیک) دخیل شود قطعاً این نظریات مورد تأیید قرارمی­گیرد.

۳- تحصیلات: افرادی که تحصیلات رسمی ندارند در بسیاری موارد خلاقیت­هایی را بروز داده­اند که افرادی با تحصیلات بالا فاقد خلاقیت بوده­اند. بر اساس تحقیق­های علمی در مورد استعداد خلاقیت تفاوت­های کمی بین افراد هم سن دانشگاه دیده و غیر دانشگاهی وجود دارد. تاریخ گواهی می­دهد که ایده­های بزرگ گاه از افرادی که در زمینه مربوط فاقد آموزش بوده اند به دست آمده است مثلاً تلگراف به وسیله مورس که یک نقاش حرفه ای بود اختراع شد.

فرضیه ششم پایان­نامه­ای عبارت بود از: بین میزان تحصیلات و خلاقیت مدیران همبستگی وجود دارد که این فرضیه مورد تأیید قرارگرفته یعنی تحصیلات بالاتر منجر به پیشنهادهای بیشتر (که مظهر خلاقیت در نظر گرفته شده) می­شود (فرهنگ، 1387) که با یافته­های تئوریک متضاد است شاید عواملی که منجر شده تا تحصیلات به عنوان یک عامل افزایش میزان خلاقیت در این پژوهش شناخته شود این باشد که اولا ً: در این پژوهش پیشنهادهای بیشتر را مظهر خلاقیت می­دانند ثانیا ً: این تحقیق فقط در سطح مدیریت انجام گرفته و ثالثاً: به این نکته اشاره نکرده است که تحصیلات بالاتر می­تواند به افزایش دانش و قدرت تفکر منجر شود نه اینکه مستقیماً خلاقیت را افزایش دهد.

۴ ـ وراثت: وراثت در هوش، شخصیت و خلاقیت و تمام خصوصیات بشر نقش دارد ولی این نقش منحصر به فرد نبوده  بلکه تابع محیط است. عده­ای عقیده داشتند که خلاقیت یک امر موروثی است که فقط در ذات افراد خاصی گذاشته شده اما این عقاید امروزه لغو شده­اند چون تحقیق­های زیادی وجود دارد درجاتی از این استعداد را در هر فرد تأیید کرده است که می­توان آن را پرورش داد‍‍‍ ( کریمی و دیگران، ۱۳۸۲ ).

۵ ـ ارزش­ها و فشارهای اجتماعی: جامعه غالباً فشار زیادی را برای هموار کردن انرژی افراد خلاق در زمینه خاصی برای حل مسایل وارد  می آورد. مثلاً آلودگی هوا، مسئله منابع سوخت، اقتصاد بیمار، مسئله حمل و نقل به عنوان مشکلات جوامع امروز مطرح می­باشند که نیازمند راه حل­های سریع        می­باشد بنابراین این نیازمندی­ها طالب افراد خلاق هستند.

۶ ـ هوش: هوش یکی از پیش نیازهای خلاقیت می­باشد و پایین بودن درجه هوش معمولاً به پایین قرار­گرفتن ویژگی خلاقیت منجر می­شود. اما هوش سرشار نیز دلالت بر خلاق بودن شخص نمی­کند     ( شهر آرای و دیگران ۱۳۸6، ص ۴۵ ).

در پژوهش تحت عنوان « بررسی رابطه هوش و خلاقیت بین دانش آموزان پسر مقطع دوم نظری دبیرستان­های تهران » این یافته­ها بدست آمده است: بین هوش عمومی و خلاقیت ارتباط ناچیز وجود دارد، ارتباط هوش و خلاقیت در گروه باهوش ناچیز و در گروه عادی ضعیف و منفی است، بین میانگین هوش دانش آموزان خلاق و کمتر خلاق با میانگین هوش دانش آموزان بسیار خلاق و خلاق تفاوت واقعی وجود ندارد، بین میانگین خلاقیت دانش آموزان باهوش و دانش آموزان عادی نیز تفاوتی وجود ندارد (خائفی، 1383).